Adónde vai Brasil? (III)

James Petras e Henry Veltmeyer
Traducido para Rebelión por Carlos J. Gil Bellosta e Manuel Talens
Nota dos tradutores: A primeira metade deste longo texto teórico apareceu en Rebelión en duas partes: Adónde vai Brasil? (I) e Adónde vai Brasil (II). O leitor atopará a continuación o ensaio na sua totalidade.

(A) Un exame da dinámica histórica do Partido dos Traballadores (PT). Non é posíbel entender ao PT estudando simplesmente o que era nas suas orixes, fai case un cuarto de século. Os partidos políticos evoluen ao longo do tempo, da mesma maneira que o fan as suas relazóns coa base social orixinal que os apoia, as suas fontes de financiación, a composición do partido, a membresía nos congresos e as estruturas internas, tal como indicaron fai moito os sociólogos clásicos Michels, Pareto e Weber. no caso do PT, o troco en relazón cos movimentos sociais, os procesos electorais e a maquinaria estatal é crucial.

(B) A relazón entre o PT e os gobernos nacional, estatal e local nos que exerceu o poder. Antes da eleizón de Lula como presidente, o PT ocupó os cargos de gobernador ou gobernou en coalición en vários estados importantes (Riu Grande dó Sul, Brasilia, São Paulo) e en moitas cidades grandes e medianas, incluídas Porto Ledo, São Paulo, Belém, Brasilia, Florianopolis e outras). Os gobernos do PT evoluiron en todos estes níveis durante os últimos vintecinco anos, desde a socialdemocracia ao neoliberalismo, e representan un importante papel na provisión de ministros, funcionários e actitudes políticas ao goberno de Lula.

(C) O programa político económico do PT mudou de maneira moi significativa ao longo da pasada década e, en particular, durante a campaña electoral presidencial de outubro de 2002. Os pouco informados entusiastas da presidéncia de Lula, en particular os observadores estranxeiros, acostuman referer-se aos programas pasados do PT, que non teñen releváncia algunha en relación á política actual e ás prioridades imediatas para o futuro. Os xuízos a priori, as proxeccións de desexos e a exuberancia excesiva e irracional han nubro o xuízo de moitos dos defensores nacionais e estranxeiros de Lula en relación ás suas práticas e prioridades socioeconómicas actuais.

(D) A campaña electoral e, o que é mais importante, as alianzas políticas e os pactos económicos que a acompañaron, son importantes pontos de referéncia para unha análise séria e para a avaliación subsiguiente do rexime. no terreno das campañas electorais, o mais importante non é a frecuente “retórica populista”, o “misturar-se coa aldea”, as promesas socioeconómicas de empregos e da mellora do nível de vida ou mesmo as denúncias do neoliberalismo (que é o que acostuman facer as políticas de todas as tendéncias e cores desde finais dos anos oitenta), se non as alianzas sociopolíticas, as visitas a Washington e Bruselas e os pactos económicos co Fondo Monetário Internacional e outro “centros de poder”. Igualmente importante é a relazón das campañas electorais coas loitas de masas en curso: exixen os políticos durante a campaña electoral que cesen os movimentos e desistan da acción directa para non aterrecer ao mundo dos negócios e ás élites bancarias ou ben os animan e combinan con eles a sua estratéxia electoral? A relazón entre os partidos electoralistas e os movimentos de masas e as suas loitas é un indicador importante da traxectória futura dun partido cando chega ao poder.

(E) A “imaxe” e a “realidade” dun candidato é un indicador importante do enderezo do partido e do seu futuro curso político no goberno. A maioria da propaganda electoral centra-se no perfil anterior do seu candidato, nas suas orixes humildes, nos seus vínculos pasados coas loitas populares e nos seus acenos “plebeus”; a pesar de que esta retrospectiva é importante, é tamén compatíbel con unha alianza actual coa elite do poder e con pactos con banqueiros e grandes capitais. O fundamental é en o que lugar se atopan hoxe os políticos e cara onde van. Unha análise mediocre de clase centrará-se nas orixes sociais, mentres que a análise rigorosa examinará a movilidade de clase, os novos referintes e a resocialización política adulta do personaxe. Existen demasiados exemplos, pasados e actuais, de presidentes electos que comezaron sendo pobres e progresistas e acabaron ricos e reaccionários como para pasar por alto esta hipótese no caso de Lula. O mais recente é o do presidente Toledo, de Perú, que se apresentou vestido de campesiño e como antigo limpiabotas. Mais tarde, recebeu un doctorado honoris causa nos Estados Unidos, colaborou co Banco Mundial e, tras a sua eleizón, puxo en prático un programa neoliberal profundamente reaccionário, apoiado polo Fondo Monetário Internacional e rexeitado pola grande maioria dos peruanos, incluída boa parte dos votantes pobres que se deixaron engaratuxar pola sua folclórica propaganda electoral.
(F) A identidade, o historial e as políticas económicas dos funcionários ministeriais e económicos chantes. As nomeazóns do gabinete son fundamentais na configuración da política e na definición da clase e do carácter nacional dun rexime. De maneira mais específica, os ministérios de Finanzas, de Economia, de Asuntos exteriores e de Agricultura, asi como o enderezo do Banco Central, determinan os parámetros e as prioridades da política social e económica do rexime. Estes ministérios definen os presupostos e as posibilidades dos demáis. Por iso, o importante non é o número de ministros que representan unha ou outra tendéncia política, se non a perspectiva política e económica dos ministérios chantes e do Banco Central.

(G) As decisións políticas e económicas durante as primeiras semanas do rexime de Lula e as políticas estructurais que proferiu, os presupostos, os “pactos” e as alianzas proporcionan-nos basee-a empírica para avaliar o enderezo na que avanza. As prioridades públicas económicas fixadas polo presidente e a sua equipa económica con respeito á déveda externa, o orzamento, o ALCA, os tipos de interese, o Fondo Monetário Internacional, a reforma agraria, as pensións e a lexislación industrial teñen que enorme impacto sobre as clases sociais e definen o carácter apresente e futuro do rexime.

Analisaremos o rexime de Lula de acordo con este método, para o cual seguiremos os sete criterios mencionados mais en riba, con vistas a avaliar de maneira realista e obxectiva a sua natureza e as suas perspectivas.

Dinámica histórica do Partido dos Traballadores (PT)

Os publicistas contemporáneos referen-se ao PT como un partido de traballadores, baseado nos seus supostos lazos cos movimentos sociais e a sua profunda participación na loita de clases e outras loitas sociais. Isto era verdade no momento da sua fundación fai mais de duas décadas.

O feito mais significativo do PT é o seu troco cualitativo durante o último cuarto de século, que pasou a través de varias etapas esenciais: (1) relazón cos movimentos sociais e as suas loitas; (2) estrutura interna do partido e composición dos delegados ao seu Congreso do Partido; (3) programa e alianzas políticas e (4) estilo de liderazgo.
O PT, no momento da sua fundación, era un partido con un forte compoñente de movimentos sociais: traballadores sen terra, favelados urbanos (moradores de bairros baixos), ecologistas, feministas, grupos culturais e artísticos, activistas progresistas relixiosos e de direitos humanos e os principais novos sindicatos de traballadores metalúrxicos, asi como profesores, traballadores da banca e funcionários. O PT aumentou o número de afiliados e a influéncia da sua participación directa nas loitas sociais. Ao princípio, as campañas electorais foron en grande parte un complemento das loitas extraparlamentarias. co tempo e cos éxitos electorais que foi sementando, o sector “electoral” do PT tomou o controlo do partido e, pouco a pouco, redefinió a sua función como aparello electoral, mantendo a retórica da loita social, pero concentrando os seus esforzos dentro do aparello e as instituizóns do Estado, asi como formando alianzas de facto con partidos burgueses. Unha minoria do “partido electoral”, a asa esquerda, continuou apoiando os movimentos –desde as instituciones–, oferecendo-lles defensa legal, denunciado a represión estatal e estimulando coa sua oratória as concentracións de masas. Sen embargo, está claro que todas as tendéncias do partido electoral, a esquerda, o centro e a direita, xa non estaban implicadas na organización cotidiana das masas, excepto no momento das campañas electorais.

O segundo troco básico deu-se na composición do partido e dos seus Congresos. A MEADOS dos anos noventa, a grande maioria do aparello do partido estaba xa composta por funcionários a tempo completo, profisionais, advogados, profesores universitários e outros empregados de clase meia e de clases inferiores. Os activistas “voluntários” desapareceron ou foron marxinados conforme o partido substituía as loitas de masas pola procura de postos oficiais e polo trapicheo con grupos de negócios e con unha série de partidos de centro esquerda e centro direita.

O último Congreso do PT, antes da eleizón de Lula, foi abrumadoramente de clase meia (o 75 %), composto sobre todo por funcionários, con uns pouco sindicalistas, representantes do MST (Movimento dos Sen Terra) e lideres de direitos humanos.
Claramente, o PT deixara de ser un “partido de traballadores”, xa fose na sua composición, nos seus delegados ao congreso ou na sua relazón cos movimentos sociais antes das eleizóns. Ademais, moitos dos membros escollidos do PT nos ámbitos municipal e estatal proviñan de alianzas con outras clases sociais, grupos de negócios e partidos burgueses, alianzas que o PT repetiria na campaña presidencial de 2002. En outras palabras, o xiro á direita do PT no ámbito nacional fora precedido por un modelo similar nos ámbitos estatal e municipal durante a década dos noventa. Mais ainda, moitos dos lideres importantes do partido, que entón serian conselleiros de Lula, xa praticaban políticas neoliberais desde as suas respectivas posicións, mesmo se o programa nacional do partido ainda falaba de socialismo, de antiimperialismo e de impago da déveda externa.

Conforme achegaban-se as eleizóns de 2002, os lideres nacionais do PT, con Lula mostrando-lles o camiño, eliminaron todas as referéncias programáticas ao socialismo e ao antiimperialismo, de acordo coas práticas neoliberais dos membros electos do partido e co apoio mayoritario dos delegados de clase meia.
O terceiro mudo significativo do PT é a evolución do seu programa. Eséncialmente, os trocos programáticos tiveron lugar en catro etapas:

(1) Durante os anos oitenta, o PT abogaba por unha sociedade socialista baseada na democrácia de estilo asambleario, vinculada aos movimentos sociais. O PT defendia a rexeizón da déveda externa, unha ampla redistribución da terra co apoio financeiro, técnico e publicitário do estado, a socialización da banca, o comércio exterior e a indústria nacional (alguns sectores exixian a expropiación de grandes indústrias e outros a xestión conxunta dos traballadores). Estas posicións radicais exixian-se abrida e libremente entre todas as tendéncias (desde os marxistas aos socialdemócratas), que mesmo publicaban os seus próprios periódicos e aireaban a sua disidencia.

(2) Desde princípios dos anos oitenta a finais dos noventa, o PT pasou-se á direita e o eixo do poder mudou cara unha posición “socialdemócrata” (en apoio do estado do bienestar) mentres que a esquerda marxista continuou sendo unha forte tendéncia minoritaria. Os socialdemócratas controlaron cada vez mais o aparello do partido de clase meia, mentres que os marxistas organizaron a sua oposición desde dentro do mesmo aparello e uns poucos, se é que houbo algun, se concentraron na organización das masas para contrarrestar a sua cada vez maior debilidade na maquinaria do partido. Mentres que o programa formal ainda conservaba as demandas radicais iniciais, na prática a maior parte dos gobernadores e os alcaldes recén escollidos non puxeron en entredito as existintes relazóns de propriedade. A asa radical dos funcionários escollidos en Porto Ledo introduciu a nozón dun “orzamento participativo”, que implicase aos comités de viciños, pero non logrou municipalizar nengun servizo esencial, incluído o transporte, ou estimular ocupacións de terras ou as exixéncias dos traballadores sen terra. Ademais, o orzamento participativo baseou-se nos fondos asignados por reximes estatais e municipais, que estabeleceron as prioridades presupuestarias totais. , isto significou que mesmo o PT radical aprendió a coexistir e a cooperar coa banca e coas élites industriais e inmobiliarias. Na prática, a minoria marxista e as asas socialdemócratas dominantes do PT debatian sobre o linguaxe programático, mentres que as diferenzas reais entre eles eran, de feito, abondo estreitas.

A terceira fase do PT, entre finais dos anos noventa e as últimas eleizóns, foi testemuña dun xiro ainda maior á direita en termos programáticos. Mesmo as referéncias retóricas ao marxismo, ao socialismo e á rexeizón da déveda externa desapareceron. O liderazgo do partido estaba en plena transición cara o liberalismo social e combinaba a retórica populista contra a pobreza coa procura de alianzas co mundo neoliberal dos negócios, da banca e das élites da agroexportación. Durante a campaña electoral, Lula rexeitou o referendo sobre o ALCA que organizaron o MST, os sectores da igrexa progresista e outros grupos de esquerda. En troco, o PT pediu “negociacións para mellorar o ALCA”. En xuño de 2002 o PT asinou un pacto co Fondo Monetário Internacional e accedió ás suas ditados sobre a esgreviidade fiscal, un superávit do orzamento para pagar aos accionistas, reducións do gasto público e o respeito de todas as empresas privatizadas. Os xeitos sociais deste programa liberal eran a declaración a favor dunha reforma agraria gradual (de dimensions non especificadas), unha axenda política de “pobreza cero”, subvencións familiares para alimentos e títulos de propriedade para os okupas urbanos.
A fase final da evolución do programa do PT iniciou-se en 2003, como partido presidencial. O goberno de PT abrazou entón un ortodoxo programa neoliberal. A pesar das promesas dun aumento dos gastos sociais, o rexime de Lula reduciu presupostos, impuxo a esgreviidade fiscal, aumentou os tipos de interese para atrair capital especulativo e negocia cos EE.UU. a redución das suas barreiras comerciais. En outras palabras, para o rexime de Lula, as suas diferenzas cos estadounidenses reducen-se a lograr que Washington pratique unha economia de praza consecuente. A maior parte dos esquerdistas do mundo que consideran a vitória do PT e de Lula como a chegada de trocos básicos sociais, ou ao menos importantes, en benefício dos pobres e dunha redistribución da riqueza e da terra, basean a sua opinión en imaxes anticuadas da realidade. Durante os últimos anos, os militantes que construiron o partido sobre a basee de movimentos populares foron substituídos por “neolulistas”, por funcionários rubes, por profisionais sen história de política de clases, que chegaron ao partido para se segurar os benefícios dun cargo e facer contactos de negócios. O resto dos antigos demócratas reformistas sociais foron desviados a ministérios marxinais ou, se se atreven a pór en entredito a hexemonia neolulista, son sometidos a medidas punitivas por “violación da disciplina do partido”.
Ao igual que en Inglaterra, onde o “New Labour” neoliberal proimperialista de Tony Blair substituiu ao tradicional socialdemócrata Labour Party, os estrategas ortodoxos neoliberais de Lula criaron un “Novo Partido dos Traballadores” sen conteúdo social, sen democrácia.

Liderazgo e democrácia de partido

Desde a sua fundación até finais dos anos oitenta, o PT tivo unha vibrante vida interna, abrida e libertaria. Os membros acudian ás asambleas xerais e acudian cos lideres e facian-os responsábel do seu político, dos seus discursos e da sua presenza ou ausencia en manifestacións populares. O liderazgo era colectivo e as tendéncias políticas diferentes expuñan as suas posicións sen medo a que ninguén fose expulsado ou sometido a disciplina. Para os observadores exteriores, en particular os convencionais científicos sociais estadounidenses, a vida interna do partido era “caótica”. Sen embargo, recrutaban-se novos activistas, os militantes oferecian-se para actividades políticas e campañas electorais e o partido avanzaba a pesar da hostilidade universal dos meios de comunicación.
Non obstante, cara finais dos anos oitenta, a asa socialdemócrata electoral gañou ascendéncia e se dedicou a castigar e a expulsar a alguns sectores da esquerda radical. As asambleas foron substituídas por xuntanzas dos funcionários a tempo pleno, que primeiro puñan en prática as decisións políticas e entón puñan coas suas colegas radicais do aparello do partido. Mis de activistas comezaron a distanciarse, en parte pola medra do clientelismo, en parte polas estruturas verticais que xurdiran e, en grande parte, porque o partido se dedicou case á política electoral. A maioria dos observadores exteriores seguiron escrebendo sobre o PT como se ainda fose a organización “horizontal” dos primeiros anos, confundindo os debates entre as diferentes tendéncias do aparello de partido (esquerda, direita e centro) coas asambleas populares iniciais. na eleizón de 1994 e con maior intensidade a partir de entón, o PT converteu-se nun partido persoalista organizado en torno a Lula –como se éste fose a encarnación da Vontade Popular– e aos barons do partido nos seus feudos de poder dos gobernos estatais e municipais. Cada vez mais, os activistas voluntários do partido foron substituídos por funcionários a soldo, por políticos profisionais e por especialistas en relazóns públicas encarregados das eleizóns, criadores de imaxe e propagandistas televisivos. Violaron-se regulas estritas sobre a financiación electoral conforme a cúpula buscou e aceitou fondos de contratistas estatais para pagar o novo e caro estilo das campañas electorais nos meios de comunicación.

Xa no novo milénio, o partido estaba controlado por un pequeno núcleo de conselleiros e unha pequena elite de chefes, liderados por Ze Dirceu, que rodeaban a Lula e alentaban o seu persoalista enderezo centralizada, cada vez mais autoritaria. Os programas xa non estaban abridos a un debate sério. O programa do partido, dixo-se a todo o mundo, era o que Lula queria para ser candidato ou, mais tarde, para gañar a campaña. Lula decidiu, co seu círculo de conselleiros, estabelecer unha alianza coa asa direita do Partido Liberal sen consultar con ninguén, menos ainda coas masas da base, acerca de este troco estratégico. O mesmo grupo impuxo un novo programa social liberal a través do seu controlo dos funcionários a tempo pleno no Congreso do Partido, xusto antes das eleizóns de 2002. A verticalidade persoal converteu-se no selo do PT, en grande contraste co seu estruturo horizontal inicial.

O troco a estruturas autoritarias políticas faciliño a rexeizón das restantes exixéncias reformistas sociais de todo o PT. Lula e o seu pandiña decidiron non apoiar o referendo do ALCA, a pesar de que once millóns de brasileiros participaron e mais do 95 % votou en contra. Os neolulistas consideraron o referendo como unha ameaza ás suas alianzas co direito e, o que é mais importante, ao seu achegamento á Casa Branca de Bush. Conforme o tradicional programa do PT ia sendo desbotado e a apertura de Lula á direita facia-se mais profundo, os seus conselleiros proxectaron cada vez mais a imaxe de Lula como o “home da aldea”, o “norteño compasivo”, o “presidente metalúrxico “. Lula representou á perfeizón o duplo papel de neoliberal e “presidente traballador”: aos favelados daba-lles apertas, báguas, apretons de mans e promesas. Ao Fondo Monetário Internacional garantiu-lle un superávit presupuestario para pagar aos accionistas, o despido de empregados do sector público e a promoción das élites da agroexportación.
O PT, contráriamente á maior parte dos neolulistas, é un partido que aspira a representar unha alianza entre os grandes industriais e os intereses agrarios nacionais e os banqueiros de ultramar: espera conservar a lealdade do mundo do traballo mediante “pactos sociais” baseados en acordos entre os sindicatos e a patronal, que lle permitan a ésta reorganizar o lugar de traballo, despedir obreiros para diminuir os costos e aumentar o número de traballadores a tempo parcial e con contratos curtos, a mudo cual os lideres sindicais receberán unha remuneración monetária simbólica. A nomeazón de membros da esquerda do PT como ministros da Reforma Agraria e do Traballo está destinado a pacificar os sindicatos e o MST con unha representación simbólica, non substancial. O traballo dos ministros esquerdistas do PT consiste en predicar a “paciéncia” e pronunciar discursos radicais inconsecuentes nas xuntanzas de traballadores industriais e de traballadores sen terra. Todos os ministros esquerdistas se enfrentan con presupostos limitados e unha estratéxia económica favorabel aos negócios que minará calquera programa substancial de reforma. Ven-se obrigados a suplicar aos ministros económicos neoliberais dominantes calquera aumento presupuestario residual, empresa con poucas perspectivas de éxito. Alguns ministros esquerdistas dimitirán, a maior parte deles se adaptarán á ortodoxia liberal e optarán polo que chamarán o “novo realismo” ou o “posibilismo”.

O PT, como movimento dinámico baseado no partido dos obreiros e os campesiños, está morto. Longa vida aos neolulistas e ao seu líder paternalista!

A campaña electoral e a política do rexime de Lula

O pasado tivo enorme importáncia no voto das masas a favor de Lula e do PT; o presente e o futuro, sen embargo, abren novas esperanzas para os banqueiros de ultramar e as élites nacionais. Estas duas percepcións e intereses, distintos e polarizados, han de ser tidos en conta á hora de analisar o atractivo electoral de Lula entre a masas de desheredados e a política favorabel aos negócios que promoveu despois da sua eleizón. Os seus acordos e os seus pactos sociais durante a campaña electoral reflectian a evolución do PT ao longo da década anterior e presaxiaron a política ortodoxa neoliberal que adoptou imediatamente despois da asunción do cargo.
Vários factores chantes durante a campaña electoral prefiguraron as nomeazóns ministeriais neoliberais e a política seguída por Lula despois da sua eleizón: (1) os conselleiros económicos e electorais; (2) a eleizón de aliados políticos; (3) a natureza do programa socioeconómico; (4) o acordo co Fondo Monetário Internacional e (5) os compromisos cos dignatarios estadounidenses, os banqueiros e investimentistas estranxeiros e as élites industriais e agroexportadoras nacionais.

Un pequeno núcleos de conselleiros electorais, que coñecian desde tempo atrás as cartas credenciais neoliberais de Lula, representou o papel principal no deseño da sua campaña presidencial En efeito, Lula evitou todas as normas democráticas e os estatutos do partido na organización da sua campaña, incluída o proceso de selección do candidato á vicepresidencia e a posta a ponto do futuro programa. Tres conselleiros destacan entre os demáis: Antonio Palocci, o antigo alcalde do PT de Ribeirão Preto, unha cidade do estado de São Paulo, quen coordinó a plataforma da campaña do PT e estabeleceu sólidos vínculos coa elite dos negócios. Foi o porta-voz principal en política económica durante a campaña electoral e encabezou a equipa de transición despois das eleizóns. Palocci tamén estabeleceu o acordo do PT co Fondo Monetário Internacional e foi o arquitecto da ortodoxa esgreviidade monetarista e fiscal da política económica. Mais tarde, Lula nomeou-no ministro de Finanzas. Como alcalde de Ribeirão Preto, Palocci se alió coa elite local dos negócios e cos barons de azúcar (FT15 de novembro de 2002, pág. 3). Privatizó totalmente as empresas municipais telefónicas e da auga e parcialmente o servizo municipal de transportes. Aparte de alguns planos de vivenda a baixo prezo, o seu político neoliberal foi uniformemente negativo para os pobres. Os índices de criminalidade aumentaron, e tamén o fixeron as listas de espera nos hospitais locais. Ao cabo de sete anos ao fronte da cidade, só o 17 % da auga residual pasa pola depuradora. Igualmente, as taxas municipais sobre a auga e os impostos regresivos aumentaron e o fiscal da república está a investigar 30 casos de corrupción municipal en relazón con contratos de traballos públicos. Como consecuencia da política reaccionária de Palocci, Lula magoas obtivo votos populares en Ribeirão Preto (o cual contrasta cos seus 24 pontos de vantaxe no ámbito nacional), resultado que probabelmente se repetirá na próxima eleizón presidencial.
José Dirceu, o ex presidente do PT, foi o conselleiro mais influente de Lula dá Silva durante case unha década. Foi o principal instigador da transición desde a socialdemocracia ao neoliberalismo. foi nomeado chefe do gabinete e preside os asuntos diários da axenda presidencial, asi como o poder disciplinario sobre as autoridades do PT e os senadores, con vistas a segurar-se de que votan a favor da liña neoliberal nas nomeazóns, a lexislación e as prioridades. Dirceu xa demostrou a sua man dura cando ameazou con expulsar á senadora Heloisa Helena por se negar a votar a favor de Henrique Meirelis, o antigo presidente do Banco de Boston, como director do Banco Central, e do senador da direita José Sarney como presidente do Senado.
O terceiro conselleiro cercano a Lula durante a campaña foi Marcos Lisboa, un ortodoxo profesor liberal e leal monetarista. Segundo o diário brasileiro Folha de São Paulo (22 de decembro de 2002), foi selecionado por Palocci para formular a estratéxia económica de Lula. Forma parte dun amplo grupo de neolulistas que se subiron ao carro presidencial nas últimas semanas da campaña presidencial, cando estivo claro que Lula gañaria. Este círculo interior está apoiado por outro círculo mais amplio de senadores neoliberais, gobernadores e alcaldes, que están profundamente aliados cos intereses do mundo dos negócios e que promoveron a política de privatización.

Estes conselleiros chantes, xunto con Lula, decidiron as alianzas políticas para promover a eleizón. A estratéxia consistiu primeiro en consolidar o controlo do PT para se segurar o apoio das grandes cidades, concentrar o poder na cúpula e entón dar un xiro neoliberal á direita para se gañar o apoio das pequenas cidades e áreas rurais atrasadas e, o que é mais importante, a financiación dos grandes capitais. Lula selecionou a Alencar, do Partido Liberal, como candidato á vicepresidencia, o cual lle somou o apoio de dunha minoria substancial de grupos brasileiros de negócios e de grupos evanxélicos da direita que apoian Alencar, que é un dos mais ricos capitalistas textis do país e pouco amigo dos sindicatos, sobre toda das das suas próprias fábricas.

A pesar de que a esquerda do PT se opuxo verbalmente, acabou por se tragar as decisións de Dá Silva, xa que non lle ficaba mais remedio nen tiña posibilidades de mudar a selección, posto que estas cuestións nunca se debateron fora do círculo de Lula. Dirceu, Palocci e os seus aliados rexionais do partido, pasaron despois a estabelecer pactos políticos con partidos de centro direita e de direita, nos diferentes estados do país. En alguns casos, os pactos do enderezo nacional coa direita debilitaron a alguns candidatos locais do PT, coa conseguinte perda de vários cargos de gobernador. O que está claro nestas alianzas electorais con partidos da direita é que non foron manobras “oportunistas” ou tácticas simplesmente electorais. Mais ben estas alianzas cadraron coa ideoloxia neoliberal do círculo de Lula e dos sectores chantes dos representantes do Congreso do PT. Os novos aliados da direita, mais os neolulistas recentemente recrutados no PT, serviron como contrapeso fronte á esquerda da partida, reducindo ainda mais a sua influéncia en éste e no goberno. Isto fixo-se evidente con respeito a dous acontecimentos importantes durante a campaña: o programa do PT e o seu pacto co Fondo Monetário Internacional.
Lula e a sua equipa neoliberal fixeron un esforzo constante e coerente para demostrar as suas cartas credenciais neoliberais a vários grupos chantes, incluídos Wall Street, a Administración de Bush, o Fondo Monetário Internacional e os principais bancos brasileiros e élites industriais. Palocci foi unha ponte chante en todas estas negociacións.

O programa electoral do PT respondeu a todas as preocupacións principais das élites financeiras e industriais. As empresas privatizadas serian respeitadas. O pago da déveda externa non se interromperia. Estabeleceria-se unha ríxida política fiscal. A “reforma” laboral e das pensións serian prioritarias (reforma = debilitamento dos direitos sindicais e da lexislación industrial, asi como reducións das pensións do sector público). Non haberia nengunha indexación salarial, pero si dos bonos e dos pagos da déveda.
O programa do PT foi unha clara continuación da desastrosa política neoliberal do presidente saínte Cardoso e, en alguns casos, mesmo unha radicalización da sua axenda liberal.

Para mellor demostrar a sua ortodoxia liberal aos banqueiros e á equipa dos industriais, Lula estabeleceu un pacto co Fondo Monetário Internacional só unhas semanas antes da sua vitória electoral. A mudo de se segurar un empréstimo de trinta mil millóns de dolares US ao longo dun período de catro anos, aceitou aderir-se estritamente a todas as condicións retrógradas do FMI. Unha vez no poder, Dá Silva foi mesmo mais allá destas ásperas medidas. O acordo co Fondo Monetário Internacional incluía as típicas medidas recesionistas para controlar a inflación mediante a renúncia á estimulación da medra con inxeccións de capital, a aceitación do desastroso programa de privatizacións iniciado polo presidente saínte Cardoso e un obxectivo de superávit presupuestario (por encima do pago de intereses) do 3,75 % do producto nacional bruto, o cual garantia por adiantado que poucos ou nengun fondo estarian disponíbeis para calquera das promesas de “pobreza cero” que fixera Lula, por non falar da financiación dunha reforma agraria xeral.

Lula designou a Henrique Meirelis, un ex presidente dun banco de investimento multinacional estadounidense (Fleet Boston Global Bank), como director do Banco Central. Meirelis apoiara a ortodoxa axenda neoliberal de Cardoso e admitió ter votado a José Serra, o opoente de Lula na eleizón presidencial. O Ministério de Finanzas está en mans de Antonio Palocci, ortodoxo neoliberal e membro da extrema direita do PT. Luiz Fernando Furlan, o millonario presidente da compaña agrícola Sadia, foi designado chefe do Ministério de Desenvolvimento e Comercio. Robert Rodriguez, presidente da Asociación da Agroindustria Brasileira e grande partidário das colleitas modificadas, foi selecionado para o Ministério da Agricultura (FT17 de decembro de 2002, pág. 3). Como porta-voz dos grandes xigantes multinacionais de productos de consumo, Rodriguez ten lazos con Monsanto, o grupo internacional agrícola e de biotecnología comprometido nunha longa batalla para permitir as vendas de sementes de soxa modificadas. A equipa económica lulista de ideólogos neoliberais e millonarios perfilou esta axenda favorabel aos grandes capitais mesmo antes da toma de posesión do cargo. Desde o princípio, estivo claro que os expectativos populares dos cincuenta e dous millóns de cidadáns que votaron a favor de Lula e dos 200.000 que aclamaron a sua intronización se verian fraudadas unha vez que a equipa económica comezou a aplicar a axenda de Fondo Monetário Internacional. Lula ampliou a influéncia da direita ao nomear a Gilberto Gil, partidário de Cardoso, como ministro da Cultura, e a Cristovan Buarque, o antigo gobernador de Brasilia polo PT e partidário das privatizacións, como ministro da Educación. Celso Amorin, o ex embaixador de Cardoso nos EE.UU., pasou a ser ministro de Asuntos Exteriores. Para pacificar o centro esquerda do PT, Lula enviou a un certo número de funcionários a ministérios que serán en grande parte impotentes, a causa das ríxidas políticas monetárias e fiscais impostas pola equipa económica. Ao enviar á esquerda aos ministérios marxinais, Lula espera neutralizar as tensas relazóns populares e manter a ilusión entre os lideres dos movimentos sociais de que o seu é un rexime “equilibrado”. Para os sete sindicalistas, catro mulleres e dous negros no gabinete, esta ascenso contrarresta a sua preocupación ante as políticas neoliberais. Para segurar que a política neoliberal se pon en prática, Lula dá Silva está a proferir unha emenda constitucional que fará que o Banco Central sexa mais sensíbel aos investimentistas estranxeiros e aos banqueiros ao independizá-lo da legislatura nacional e do presidente.
De forma para-la á nomeazón de grandes capitalistas no gabinete, a equipa interno formado por Paolucci, Dirceu e os seus conselleiros económicos se apresuró a demostrar a sua lealdade ao imperialismo estadounidense, ás grandes compañas de investimentos e á elite brasileira industrial. Entre a eleizón de Dá Silva e a sua toma de posesión, os seus conselleiros neoliberais seguraron aos EE.UU. que o ALCA (Área de Libre Comércio das Américas) era negociabel. Tres semanas despois da eleizón de Lula, Peter Allgeier, representante comercial dos Estados Unidos, declarou que “imos negociar as cuestións comerciais coa nova administración (de Dá Silva) na Organización Mundial do Comércio, no Alca e de maneira bilateral. quitei unha moi boa impresión tras falar coa xente que rodea ao novo presidente” (FT22 de novembro de 2002, pág. 4). Imediatamente despois da eleizón, a equipa comezou a estabelecer estreitos lazos económicos co imperialismo estadounidense, algo que pasou inadvertido para moitos intelectuais brasileiros de esquerda, como Emir Sader, quen seguiu eloxiando a política exterior nacionalista de Lula (Ponto Finaldecembro de 2002, pág. 2). Unhas semanas antes do seu discurso inaugural, Dá Silva reuniu-se con Bush en Washington, onde ambos lideres se puxeron de acordo para un cume comercial durante a primavera de 2003. Ademais, Dá Silva tamén se reuniu co representante comercial dos Estados Unidos Robert Zoellick para discutir a forma en que os codirectores das negociacións sobre o ALCA poderian apresurar a sua implementación (FT22 de xaneiro de 2003, pág. 12). A posición do rexime favorabel ao ALCA e aos EE.UU. fixo-se evidente cando Dá Silva rexeitou apoiar os referendos sobre o ALCA e sobre a basee estadounidense en Alcantara, no estado de Maranhão, a pesar dos mais de dez millóns de participantes. A decisión de Lula de ignorar ao 95 % dos votantes que se opuxeron ao ALCA e á base estadounidense e de estabelecer unha maior subordinación imediatamente despois das eleizóns, é indicativa do masivo engano perpetrada pola sua campaña electoral. Conforme achegaba-se a intronización de Lula, o núcleo neoliberal que controla o goberno deixou ben claro que a esgreviidade presupuestaria e os tipos elevados de intereses terian prioridade sobre a redución da pobreza e as iniciativas de desenvolvimento.

Mesmo se grande parte dos esquerdistas do PT tiñan dúvidas sobre a alianza de Lula coa direita dura neoliberal e sobre os pactos electorais co ex presidente José Sarney e co antigo gobernador de São Paulo, o corrupto Orestes Quercia e con Paulo Maluf, seguiron descrebendo o rexime de Lula como un goberno “en permanente liorta e tensas relazóns”, sen enderezo fixa. Cegados pola presenza de antigos esquerdistas en postos ministeriais marxinais, pasaron por alto os profundos lazos estructurais e políticos dos responsábeis da política económica e exterior.

Lula fixo todo o posíbel para agradar a Bush, criticou aos presidentes Chávez de Venezuela e Fidel Castro de Balde antes do seu discurso inaugural. O discurso de inauguración de Dá Silva foi unha obra mestra de duplicidade, destinado a lograr que os seus partidários das clases inferiores bailasen nas ruas e a segurar aos banqueiros estranxeiros que o seu rexime lles era favorabel. O discurso de Lula falou de “trocos”, de “novos camiños”, de “esgotamento dun modelo (neoliberal)”, que entón matizou ao falar de “un proceso gradual e contínuo”, baseado en “a paciéncia e na perseveranza”. Mais tarde, falou da “fame cero” como prioridade do seu goberno. Falou de reforma agraria e de desenvolvimento do praza interno, pero tamén saiu en defensa das élites da agroexportación e do libre comércio e contra o proteccionismo e as subvencións. Despois de ter nomeado aos neoliberais mais ríxidos nos postos económicos chantes, non lle será posíbel tomar un “novo camiño”. Tras lembrar a esgreviidade presupuestaria co Fondo Monetário Internacional non lle será posíbel financiar novos postos de traballo nen lograr a “fame cero”. Ao estabelecer como prioridade as medidas antiinflacionistas deseñadas polo Fondo Monetário Internacional, Lula non poderá de nengun modo baixar os tipos de interese para promover o praza interno.
O duplo discurso baseou-se nunha só prática, a de continuar e profundar ese mesmo modelo que denunciou como produtor de estancamento e fame. Unha vez no seu posto, Lula non tardou en demostrar a valeiridade das suas promesas de axuda social.

O Presidente dá Silva no poder: o neoliberalismo até as suas últimas consecuencias

Os membros neoliberais nomeados por Lula dá Silva para posicións económicas estratégicas estabeleceron o marco estratégico para a formulación dunha política macroeconómica, microeconómica e social. Para entender o acontecido desde que Dá Silva tomou posesión do seu cargo, é esencial que se entenda a filosofia subyacente que dirixe o seu rexime e que se deixen de lado as suas teatrais payasadas ante llas masas e os seus acenos populistas, destinados á pacificación dos pobres, dos movimentos sociais e dos membros disidentes do PT.

A filosofia operacional do rexime do PT ten vários postulados chantes: (1) Brasil vive unha crise que só se pode remediar mediante unha política de esgreviidade promovida polas instituizóns financeiras internacionais para segurar novos fluxos de empréstimos e investimentos estranxeiras, identificados como os principais veículos para o desenvolvimento (FT16 de xaneiro de 2003, pág. 2); (2) Brasil só poderá medrar se proporciona incentivos aos grandes capitais nacionais, ao capitalismo agrario e ás multinacionais estranxeiras (se vexa Lula en DavosFT27 de xaneiro de 2003, pág. 2). Estes incentivos incluen a baixa dos impostos, a redución das vantaxes sociais laborais e o reforzamento das posicións da patronal nas suas negociacións co mundo do traballo; (3) o libre praza, con mínima intervención estatal, regulación e controlo, é esencial para solucionar os problemas da medra, o paro e as desigualdades. A tarefa principal da equipa económica de Dá Silva consiste en promover as exportacións brasileiras aos prazas estranxeiros, por encima e contra o praza interior, asi como calcar aos EE.UU. e a Europa para que liberalicen os seus prazas (FT16 de xaneiro de 2003, pág. 2); (4) a medra resultará da estabilidade dos prezos, dos fluxos de capital estranxeiro, dunha ríxida política fiscal e, por encima de todo, do pago estrito da déveda pública e externa, de aí a necesidade de reducir os presupostos de goberno, en particular os sociais, de acumular as somas excedentarias para pagar a déveda e de controlar a inflación. Unha vez que se atinxa a estabilidade (a “amarga medicina”), a economia mellorará nun praza en medra conducido pola exportación, que financiará os programas para aliviar a fame dos pobres. Os gastos sociais “prematuros”, o aumento do salário mínimo, os programas para aliviar a pobreza e a reforma agraria “desestabilizarían” a economia, socavarian a “confianza do praza” e profundarian a crise, piorando as cousas (Tempos do MundoRepública Dominicana, 20 de febreiro de 2003, pág. 7).

Estas asuncións filosoficodoctrinarias neoliberais da política económica de Dá Silva proporcionan basee-a para a análise e a crítica. En primeiro lugar, consideraremos a recente experiencia histórica de Brasil para avaliar estas asuncións teóricas e, entón, tornaremos á particular política proposta ou implementada polo rexime de Dá Silva e avaliaremos o seu probabel impacto sobre o desenvolvimento económico, as desigualdades de clase e a axuda social.
Dá Silva, tanto segundo a filosofia neoliberal que dirixe a sua equipa económica como segundo os práticos económicos reais, representa a continuidade, a extensión e a profundación da desastrosa política neoliberal seguída polo rexime de Cardoso. no tocante ás principais cuestións políticas e económicas, ao pago da déveda, ao praza libre, ás privatizacións e ao monetarismo, o rexime de Dá Silva continua a fracasada política do rexime de Cardoso (FT20 de decembro de 2002, pág. 2). Esta política levou a oito anos de estancamento económico, a profundos desigualdades sociais, a un aumento da déveda e a un colapso case completo do sistema financeiro, dependinte case por completo dos volátis fluxos externos do capital especulativo. A política económica de Dá Silva amplía a axenda liberal coa sua pretensión de reducir as pensións dos traballadores salariados de incrementar as partidas presupuestarias destinadas ao pago da déveda. Ademais, adianta a Cardoso nos seus recortes do gasto social. Se consideramos que o rexime de Cardoso foi neoliberal ortodoxo, o de Lula seria neoliberal talibán.

A posta en prática do dogma neoliberal

Se algo colle dicer achega da equipa económica de Dá Silva é que non perdeu tempo en cumplir as promesas feitas aos fondos de investimento, aos banqueiros internacionais e ás élites industriais locais antes de tomar posesión. Non houbo compromiso (FT24 de xaneiro de 2003, pág. 2) entre as expectativas de mellora social de cincuenta e dous millóns de votantes e os compromisos adquiridos coas élites económicas. Non son moitos os gobernos da antiga esquerda que pasasen a asumir e a aplicar un programa de direitas tan rápida e como o do rexime de Dá Silva.

Orzamento

De acordo coas demandas de FMI e das élites económicas, o rexime de Dá Silva recortou o orzamento en 3,9 millardos de dolares US (FT11 de febreiro de 2003, pág. 66; A Xornada11 de febreiro de 2003). Entre os tijeretazos estaba o da redución do salário mínimo, desde o prometido, 69 dolares US, a 67 dolares US a partir de maio de 2003, cinco meses despois de chegar ao poder. Dado o acusado reponte da inflación, ficará por embaixo do miseira nível do rexime anterior de Cardoso. dos 3,9 millardos de dolares US, mais de 1,4 procederán dos partidas de gasto social. Unha análise mais detallado revela que estes recortes afectarán os programas de alimentación, educación, seguranza social, traballo, desenvolvo agrícola, cidades e promoción social. En conxunto, os recortes en programas sociais soman o 35,4 % da redución total. Mesmo o tan publicitado proxecto estrela da “fame cero” sofreu un recorte de 10 millóns de dolares US e ficou reducido a tan só 492 millóns para atender aos 40 millóns de brasileiros desnutridos. Isto significa que os fondos asignados aos famentos se fican en 10 dolares por cabeza e ano, é dicer, en 0,85 dolares mensuais ou 2,5 centavos diários. O obxectivo dos recortes, entre eles os do gasto social, consiste en incrementar o superávit para poder facer fronte aos pagos da déveda e do FMI. Os talibans neoliberais de Dá Silva levaron o superávit do 3,75 % do PIB, tal e como se lembrou co FMI en tempos de Cardoso, ao 4,25 % en febreiro de 2003 baixo o liderazgo dun “presidente popular” que foi obreiro metalúrxico. Dito de outra maneira, Dá Silva incrementou a partida destinada ao pago da déveda desde 17 millardos de dolares US a 19,4, case o 14 %. Os 2,4 millardos de diferenza foron unha transferéncia directa dos fondos destinados a programas sociais aos poseedores de bonos, tanto nacionais como estranxeiros. Dá Silva asignó aos mais ricos os fondos que correspondían aos mais pobres e ás clases meias e traballadoras.
A política presupuestaria de Dá Silva contribuirá a aumentar infame-las desigualdades brasileiras, non a reducí-las . Os acenos de Lula para a galeria, pedindo perdón aos pobres que o votaron por administraris semellante dose de “amarga medicina”, seguramente non sementarán moita simpatia entre os millóns de traballadores que receben o salário mínimo e que verán reducidos os seus magros salários á vez que se recortan os servizos públicos. Colle esperar que o recorte do gasto público non só non dinamice a economia se non que, probabelmente, acentúe a recesión.

Prazas libres

Tanto Dá Silva como Palocci, o seu ministro de Facenda, rexeitaron calquera tipo de medida proteccionista, buscaron ampliar o programa privatizador e negaron-se a corrixir os piores abusos das empresas privatizadas. Palocci defende as regulacións internacionais (as políticas da OMC) como instrumento para atrair o investimento estranxeira, rexeita o pór á indústria local ao amparo dunha lexislación proteccionista e privilexia ao capital foráneo no proceso de adjudicación de contratos públicos. Palocci sustén que “Brasil non desexa pechar-se , se non navegar polos mares abridos do praza global” (FT16 de xaneiro de 2003, pág. 2). Asi, rexeitou calquera tipo de intervención estatal en que se usasen fondos públicos para estimular a demanda interna entre millóns de brasileiros empobrecidos, por os considerar “mecanismos artificiais”. “Ao xerar as condicións apropiadas, as forzas do praza incrementarán a renda e a produtividade das empresas”, sustén o tzar económico de Dá Silva. Este talibán do neoliberalismo omite moi convintemente que foron precisamente as “forzas do praza” os que, durante os últimos cen anos de expansión capitalista, deron lugar á pobreza xeneralizada en Brasil e criaron a sociedade mais desigual do mundo.

Palocci, coa total aquiescencia do presidente dá Silva e do resto da equipa económica, anunciou a privatización de catro bancos estatais, a “privatización” do Banco Central (baixo o pretexto de ampliar a sua autonomia fronte aos poderes representativos) e a preparación dunha lei que garante ao capital estranxeiro o controlo absoluto dun sector substancial da indústria brasileira das telecomunicazóns. Cando AES, unha compaña eléctrica estadounidense, non satisfixo certos pagos relacionados coa compra de Electropaulo, unha distribuidora de electricidade de São Paulo, a equipa económica de Dá Silva se negou a renacionalizar á compaña, e iso a pesar patente da sua má xestión económica (FT26 de febreiro de 2003, pág. 15).

O dogmatismo acerca de as virtudes do capital estranxeiro como motor de desenvolvimento impede ao rexime de Dá Silva ver o grau de vulnerabilidade e precariidade ao que someten a Brasil ao subxugar a sua medra ao capricho do capital financeiro internacional. Por exemplo, na última semana de xaneiro de 2003 a moeda brasileira, o real, se devaluó un 10 %, co que perdeu todo o que habia avanzado durante as tres semanas anteriores. O diferencial dos tipos de interese dos bonos brasileiros en relación aos de EE.UU. aumentou en dous pontos, até o 14 %. A esgreviidade nacional e as declaracións de fidelidade aos princípios neoliberais non abondaron para compensar o efeito de certas tensións internacionais. De feito, ao adoptar unha política neoliberal e ahondar na sua dependéncia financeira, Brasil ficará condenado a aplicar constantemente medidas de esgreviidade, unha tras outra, de maneira indefinida. Asi, se esperan recortes adicionais no orzamento de 2003 para afrontar as consecuencias da incertidumbre debida á guerra sobre os prazas financeiros (FT29 de xaneiro de 2003, pág. 2). O banco central terá que subir ainda mais os tipos de interese para atrair capital especulativo, en detrimento da indústria nacional e dos agricultores. En éste, como no resto dos capítulos da política económica, Dá Silva se mudou a chaqueta: durante as eleizóns, prometeu baixadas nos tipos de interese. Pero, poucos dias despois de asumir o poder, o Banco Central subiu-nos desde o 25 % ao 25,5 % e, un mes mais tarde (o 19 de febreiro de 2003), levou-nos até o 26,5 %, eliminando asi calquera posibilidade de recuperación económica ou de incremento do investimento nacional.

Prezos

A política de Dá Silva en matéria de saúde e consumo é unha consecuencia directa da sua fidelidade ao dogma neoliberal e xusto a contrária da que espera a sua base electoral popular.

O rexime aprobou novos incrementos nas tarifas das empresas de servizos en mans privadas, facendo asi repercutir ainda mais o seu custe sobre os mais pobres (FT18 de febreiro de 2003, pág. 4). En febreiro, Dá Silva eliminou os controlos de prezos que afectaban a 260 productos farmacéuticos e prometeu erguer os de 3.000 medicinas en xuño de 2003. Nun acto case farandulario para compensar o declive do nível de vida, Dá Silva prometeu instalar 4.200 ordenadores para os pobres e dar-lles dez minutos de tempo gratuito diáriamente. Dada a disminución en termos reais dos salários e o incremento potencial do descontento, Lula está-se a segurar agora a lealdade da policia ao conceder-lle incrementos salariais do 10 %.

Pensións

O rexime de Dá Silva, fiel ao FMI, identifica as pensións como a fonte do déficit fiscal. Soslayando a evasión fiscal dos potentados, as subvencións e os incentivos fiscais a longo prazo para as multinacionais, como o verdadeiro neoliberal que é, Dá Silva profere a redución xeneralizada das pensións, en especial as dos funcionários públicos. Usando como excusa o caso duns cantos funcionários de alto rango que desfrutan de pensións desproporcionadas, Dá Silva está decidido a equiparar as de todos os funcionários ás baixísimas do sector privado. nun exercício de charlatanería, apresenta o seu plano de reforma das pensións como unha batalla en pro da igualdade, sendo asi que o reducir as pensións ao nível das do sector privado é repartir a miséria, mentres que calquera tipo de medida igualitaria e progresista tenderia a incrementar as pensións baixas. Espera-se que asi se aforren mis de millóns de dolares, que acabarán financiando unha rebaixa impositiva para a elite industrial. A política en matéria de pensións, probabelmente vai a agravar as desigualdades, empobrecendo aos pensionistas e enriquecendo á elite industrial.

Por iso, non debe surprender que Dá Silva recebese o atronador aplauso dos supermillonarios en Davos. Caio Koch Weser, a Secretária de Estado de Facenda alemana, dixo de Dá Silva: “Chante-a mora no ímpeto que a enorme credibilidade do presidente imprime ás reformas (neoliberais)” (FT27 de xaneiro de 3003, pág. 2).
O que Dá Silva apele ás suas orixes obreiras para promover a política que convén ás élites económicas fai as delicias dos astutos financeiros dunha e outra beira do Atlántico.

ALCA e imperialismo estadounidense

Houbo movimentos populares de protesta contra o ALCA por toda Iberoamérica. Millóns de campesiños de México, Ecuador, Colombia, Bolivia, Paraguay e Brasil bloquearon estradas e exixido que os seus gobernos rexeiten a ALCA. En Brasil se planteó un referendo no ano 2002, co apoio do MST, de sectores progresistas da igrexa, da Confederación Central do Traballo (CUT) e de todos os partidos de esquerda, excepto o PT. dos mais de dez millóns de persoas que participaron en el, mais do 95 % votou contra o ALCA e contra a basee militar dos EE.UU. no norte de Brasil. Dá Silva non só non participou, se non que proibiu que o PT o fixese. Unha vez eleito, desouviu aos 10 millóns de votantes contra o ALCA e aceitou entrar en negociacións cos EE.UU. para consumar dito acordo comercial.

O ALCA é un tratado comercial integral e radical que, de chegar a implementarse, trasferiria todo poder decisorio en matéria de comércio, investimento e outras políticas económicas a unha comisión dominada polos EE.UU. e, probabelmente, radicada en dito país, que supervisaria a privatización e o paso a mans estadounidenses do resto das empresas públicas lucrativas nos sectores do petróleo, o gas e outras indústrias estratégicas. nun discurso no National Press Club de Washington, Dá Silva abogó pola criación dun acordo comercial para o continente americano inteiro. Prometeu avanzar no referinte ao ALCA e declarou-se entusiasmada acerca de a sua relazón co presidente Bush. “A miña impresión de Bush é inmejorabel” (FT11 de decembro de 2003, pág. 5). A principal preocupación de Dá Silva e da sua equipa económica achega da ALCA ten que ver coa redución das barreiras comerciais para os grandes exportadores agrarios de Brasil. O apoio que o “presidente dos traballadores” brinda ao presidente mais agresivo e militarista dos EE.UU., que levou a cabo unha guerra genocida contra Irak e prepara o derrocamento militar do goberno eleito do presidente venezolano Hugo Chávez, é proba de que o eixo da política brasileira se basea agora mais que nunca no servilismo. Tal como demostraron tantos economistas críticos, o ALCA destruirá as empresas agrícolas familiares e a agricultura campesiña, incrementará o número de campesiños sen terra, a fame e a emigración masiva cara as favelas e reducirá á nada o programa da “fame cero” de Dá Silva. Os ridículos repartos de axuda pontoal de emerxéncia que planea Dá Silva non compensarán aos millóns de novos pobres e desheredados que producirá a sua fidelidade ao dogma político neoliberal. Dá Silva anunciou que o seu programa de “fame cero” era “moito mais que unha donación de alimentos en casos de urxéncia, porque busca atacar as causas da fame, dar peixes e aprender como pescar” (FT31 de xaneiro de 2003, pág. 2). En lugar diso, co ALCA, Dá Silva atacará ás pobres, non á fame, e afianzará as suas causas en lugar de assocavar .

Ao tratar de estreitar relazóns co presidente Bush, o ministro de Asuntos Exteriores Celso Amorin tentou inmiscuirse no conflito venezolano. Amorin ofereceu-se para mediar no conflito entre o presidente constitucional Chávez e o autoritario movimento proestadounidense, a peculiar “coordinadora democrática”, organizando un grupo de nazóns denominado “amigos de Venezuela”. Entre ditos supostos “amigos” se encontraban España e os EE.UU., paises ambos que apoiaron o fallido golpe de estado do 11 de abril de 2002 contra Chávez. Tamén se encontraban os reximes neoliberais de Chile, México e Portugal e, por suposto, Brasil. O presidente Chávez, que acabou inteirando-se da trampa de Amorin, solicitou a inclusión de alguns outros paises. Dá Silva e Amorin refugaron e a conspiración brasileira en pro da oposición apoiada polos EE.UU. ficou en papel mollado. Chávez convidou aos “paises amigos” e aos seus patrocinadores brasileiros a abster-se de intervir nos asuntos internos de Venezuela. Pero isto non foi obstáculo para que Amorin declarase que o rexime brasileiro estaba disposto reunir-se cos golpistas venezolanos (A Xornada22 de xaneiro de 2003).

Reforma agraria

A pobreza, a fame e o desemprego mais graves se aglutinan no Brasil rural. O principal problema é a grande concentración da propriedade da terra en mans unha pequena elite, mentres que 4,5 millóns de campesiños e xornaleiros carecen dela. Desde 1983, o Movimento dos Sen Terra, o MST, há ocupado grandes propriedades con sacrifício e disciplina e repartiu-nas entre 350.000 famílias. Até finais dos anos noventa, Dá Silva prometeu unha reforma agraria en caso de ser eleito. Durante a sua campaña electoral, sen embargo, exixiu-lle ao MST que se abstivese de ocupar terras e éste obedeciou por primeira vez na sua história. Ao prometer nos seus discursos electorais que faria cair o peso íntegro da lei sobre quen levasen a cabo “ocupacións ilegais de terras”, é dicer, das que ficasen fora do seu proxecto de reforma agraria, tratou de granjearse o apoio dos partidos de direita que amparan aos terratenientes. Dá Silva mantivo un suspeitoso siléncio achega do alcance e profundidade da reforma agraria que prometia. Unha vez eleito, anunciou que no ano 2003 se ian repartir 200.000 hectares de terra entre 5.500 famílias.

O obxectivo de Dá Silva ficaba-se na décima parte logrado durante o anterior rexime neoliberal do presidente Cardoso e na vinteava parte que o MST esperaba do “presidente popular”. Ao ritmo proposto Dá Silva, se necesitarian mil anos para asignar terras aos 4,5 millóns de famílias sen terras que existen na actualidade, mentres que as que fosen aparecendo despois, un múltiplo destes 4,5 millóns, se ficarian se nada. Desde o poder, Dá Silva continuou a vella política reaccionária do desahucio violento dos ocupantes ilegais das terras improductivas. O seu ministro de Agricultura, de esquerda, anunciou novos planos que deberian ser revelados na segunda metade do ano 2003.
Hai algunhas cousas claras. A política agraria de Dá Silva representa un enorme paso atrás. Desde o ponto de vista da política agrícola, o seu rexime entregou-se completamente ao grande terrateniente e ás élites da agricultura de exportación. O seu político ahondará os profundos desigualdades no campo e fará prender a muxica do descontento. O mais probabel é que isto desencadene choques sanguentos entre os campesiños sen terra, que aspiran a ela, e o brazo armado da política de lei e orde de Dá Silva, a policia militar. Sen dúvida algunha Dá Silva derramará algunha bágua e voltará a pedir perdón polos campesiños mortos, mentres continua a sua asociación cos seus novos aliados da ALCA.
Política laboral: “reformas” que benefician á patronal
O importante ao proceder á análise dun líder político non é tanta a sua orixe como cara onde se dirixe; tampouco non o seu antigo entorno, se non os seus aliados presentes e futuros. Os observadores políticos erraron nas suas análise sobre Dá Silva porque se centran no seu pasado remoto e nas suas antigas camaradas sindicais, sen emprestar atenzón ao seu actual camariña de banqueiros neoliberais, empresarios e aliados imperialistas. Cando Dá Silva proferiu un pacto social entre os traballadores, a patronal e o goberno con obxecto de supostamente mellorar o país, designou un Consello para o Desenvolvimento Socioeconómico, encarregado de formular recomendacións. A composición e as prioridades do consello fixeron patente o sesgo de Dá Silva en contra da clase traballadora e favorabel á patronal. Dos seus 82 membros, 41 son empresarios e 13 sindicalistas, unha proporción de mais de tres contra un a favor dos patronos. O seu propósito consiste en discutir unha reforma fiscal, que reducirá os impostos ás empresas, e unha reforma da Seguranza Social, que rebaixará as transferéncias a traballadores, pensionistas e outros beneficiarios. Ao ser acusado de primar á clase empresarial, Dá Silva defendeu de pleno o seu sesgo favorabel aos empresarios sustendo o carácter apolítico e meritocrático das suas nomeazóns e acusando aos seus críticos de nepotismo. “Este consello”, sustivo Dá Silva, “non é un grupo de amigos. Non estou interesado en coñecer a afiliación política [sic] dos seus membros ou por quen votaron. O que nos interesa é a sua capacidade, competéncia, talento e coñecemento para obrar polo seu país” (Tempos do MundoRepública Dominicana, 20 de febreiro de 2003, pág. 7). Dá Silva omite convintemente de o que maneira o obrar polo seu país de ditos empresarios desinteresados deu lugar ás maiores desigualdades sociais do mundo e pasa por alto de forma deliberada os intereses clasistas da elite económica, precisamente porque son os seus aliados estratégicos no seu empeño por aplicar políticas neoliberais ortodoxas. Dá Silva e todos os seus principais conselleiros económicos apoiaron-se constantemente nos seus aliados neoliberais, dentro do PT, e da direita, fose del, para quitar adiante políticas antipopulares contrárias aos intereses da clase traballadora. Dá Silva ordenou aos senadores que votasen por José Sarney, o presidente anterior, de marcadas tendéncias direitistas, como presidente do Senado (FT3 de febreiro de 2003, pág. 4). Sarney é un partidário entusiasta da “reforma” laboral de Dá Silva.
As alianzas coa direita de Dá Silva xa engrellaron ao seu rexime nun escándalo importante. A finais de febreiro, probou-se que Antonio Carlos de Magalhães, o direitista senador por Baía, procedera a escoitas telefónicas a mais de 200 congresistas, senadores e outras importantes figuras políticas. Dito senador apoiou a Dá Silva durante a campaña presidencial e estaba considerado como un aliado estratégico na tarefa de quitar adiante no ámbito lexislativo o seu programa neoliberal, reforma laboral incluída. Ante a protesta de numerosos diputados, o presidente Dá Silva e o seu camariña interna de conselleiros ordenaron aos seus diputados do PT que votasen contra da criación dunha comisión de investigación, que danaria gravemente a imaxe do “presidente popular honrado e transparente”.

A reforma laboral de Dá Silva busca debilitar os sindicatos, socavar os direitos constitucionais dos traballadores e reducir os custes laborais para aumentar os benefícios da patronal coa excusa de querer incrementar a competitividade das exportacións. Os seus propostas incluen a eliminación das transferéncias dos capitalistas do sector privado aos sindicatos e a abrogación dos pagos obligatorios de gastos sindicais. Outras proferen permitir aos capitalistas estabelecer contratos de traballo á marxe dos benefícios laborais leigalmente vixentes (FT26 de novembro de 2002). O antigo obreiro metalúrxico perxudica aos seus parceiros de traballo e recompensa o apoio electoral que lle brindó o CUT ao converter en prioritarias as principais demandas da patronal nos seus propostas lexislativos.
O mecanismo empregue por Dá Silva consiste en cortejar aos chefes burocráticos do CUT oferecendo-lles postos e salários como conselleiros no seu rexime. O presidente do CUT, João Felicio, que é un de tais burócratas, afirmó: “Nós [sic] observamos as reformas con certa satisfación, ainda que teñan que ser negociadas e aplicadas gradualmente”. O secretário nacional de política sindical do PT, Hergurberto Guiba Navarro, indicou claramente o propósito da reforma laboral: “Imos a emprender unha ampla reforma e moitos sindicatos van desaparecer” (FT26 de novembro do2003, pág. 8).

Dado o empurre que Dá Silva imprime á ortodoxa política ultraneoliberal e á servidume dos lideres do CUT, a ninguén lle surprende que a principal liña de oposición obreira se articule en torno ao sindicato Forza Sindical (FS), de tendéncias moderadamente direitistas. En marzo, os traballadores do metal afiliados a FS organizaron unha folga en protesta pola perda de nível adquisitivo. O FS encabeza a loita pola redución da xornada laboral desde 44 a 40 horas semanais, o aumento das compensacións por despido, a extensión da cobertura por desemprego desde 5 a 12 meses e o recoñecemento legal da representación dos traballadores en determinados estamentos empresariais. O rexime de Dá Silva está rotundamente en contra de todas as demandas do FS a causa do seu carácter inflacionista e ameaza con tomar medidas represivas contra o que tacha de demandas de tipo político, a vella cantinela de todos reximes de direita anteriores, preámbulo da acción das porras policiais sobre as cabezas dos traballadores.

Impostos, salários, e emprego
Desde o seu chegado ao poder, o rexime de Dá Silva está a tratar por todos os meios de reducir os impostos das empresas, en especial as do sector industrial, e de aumentar nun 27 % os do traballo. Os seus regresivos políticos fiscais, cando se trata das baixadas, din aplicar-se en aras da “competitividade” capitalista e, cando se trata das subidas, da necesidade de manter a raia o déficit fiscal. Entretanto, aumenta o desemprego, diminui o poder de compra e os rampantes tipos de interese imposibilitan novos investimentos. Os altos superavites presupuestarios, destinados ao pago da déveda, dificultan os investimentos públicos. (Cesar Benjamin, Caros amigosmarzo de 2003).

O os albores do rexime, Dá Silva e a sua equipa económica auguraron unha medra de mais do 3 %. A finais de febreiro, a maioria dos economistas falaban dunha medra per capiña nulo (Mario Maestri, “Sem luz non fim dó tunnel”, A Insígnia4 de marzo de 2003).
A ortodoxia do rexime de Dá Silva xera maiores desigualdades, desemprego e fame. A súplica de Dá Silva aos multimilionários de Davos para que promoviesen unha nova orde mundial e que contribuisen a financiar un fondo contra a pobreza, só sementou escepticismo e, talvez , algun que outro sorriso cínica e discreto. O Finantial Times pergunta-se “¿Por o que deberian os multimilionários apoiar unha nova orde se lles vai tan ben no existinte?” (FT27 de xaneiro de 2003, pág. 2). O que Dá Silva mendigue fronte aos grandes capitais para loitar contra a fame demostra a crise da sua política e da sua estratéxia económica.

A oposición: rexime, partido e movimentos sociais

A estratéxia política de Dá Silva pasa por tentar criar “amplias” alianzas cos partidos da direita, figuras políticas e grupos relixiosos, con vistas a isolar e neutralizar as tendéncias democráticas e esquerdistas do seu próprio partido, os sectores progresistas da igrexa e os movimentos sociais dinámicos, incluído o MST. Ademais das suas alianzas co direito dentro do país, Dá Silva criou sólidos vínculos con Bush, o FMI e os reximes direitistas e neoliberais da rexión, a través do seu apoio á ALCA, o seu proposta sobre os “amigos de Venezuela” –en onde abundaban os partidários do golpe contra Chávez– e a sua entrevista (7 de marzo de 2003) co presidente colombiano paramilitar Alvaro Uribe, na que ofereceu que Brasil “mediaría” para desarmar as guerrillas (O Heraldo, Barranquiña, Colombia, 4 de marzo de 2003). É igualmente significativo que Dá Silva integrase a un amplo sector da asa esquerdista do PT no seu goberno oferecendo-lle ministérios secundários a mudo de apoio para o seu proxecto neoliberal e o seu político exterior. Entre os colaboradores de “esquerdas” de Dá Silva atopan-se Mariña Silva (ministra de Meio Ambiente), Miguel Rossetto (ministro de Desenvolvimento Agrícola, da corrente trotskista, ou ex trotskista, Tendéncia Socialista Democrática do PT), Olivio Dutra (ministro Para as Cidades) e Tarso Genro (secretário nacional para o Desenvolvimento Socioeconómico). Mentres que Dá Silva oferece credibilidade ao programa do FMI grazas á sua popularidade e ás suas orixes obreiras, os ministros de “esquerda” do PT dan certa lexitimidade ás políticas neoliberais entre os afiliados do PT e manteñen vivas as ilusións de alguns dos lideres dos movimentos sociais.

As restantes faccións de esquerda do PT, opostas ao apoio de Dá Silva ao ALCA, a Bush, ao FMI e ás políticas neoliberais, dividen-se en dous grupos. Un, desde dentro do rexime, pede aportar mais conteúdo “nacional” ás receitas neoliberais, depender menos do capital financeiro foráneo e mais do nacional. Este grupo, comandado polos senadores Alorzio Mercadente e Carlos Lesser, ten unha influéncia case nula sobre as dirixintes económicas e a sua crítica non se estende mais allá dos círculos internos da elite do partido.

Os outros críticos de esquerda do PT incluen a Heloisa Helena, a valorosa senadora polo estado de Alagoas, que se pronunciou en contra de que Dá Silva designase a Henrique Meirelis, o favorito de Wall Street, para dirixir o Banco Central e do apoio do PT ao senador direitista José Sarney como presidente do Senado, asi como dos seus políticos neoliberais (Corrente de esquerda13 de decembro de 2002 e Corrente de esquerda, 6 de febreiro de 2003). A senadora Helena, ao falar sobre a angustia e a desesperanza que lle causa o xiro neoliberal de Dá Silva despois de arriscar a sua própria vida durante mais de duas décadas para poder levá-lo ao poder, recolle a opinión de moitos militantes de base do PT: “É triste e desesperante [ser un adversario do meu partido]. Lembro todos os meus anos de dedicación ao PT. Hoxe é fácil pasear coa pequena estrela [símbolo do PT] na solapa, ser un neolulista ou un neo-PT grazas ao carácter de ídolo do presidente e ao amplo apoio que os meios de comunicación emprestan ao goberno. Pero eu, que fun petada, sofrin o metrallamento da miña casa e romperon-me os dentes... Este partido non pertence a uns poucos [os de en riba], que crien que poden facer o que queiran co PT porque ocupan cargos importantes no poder” (Revista Vexa, 28 de xaneiro de 2003).
Helena aclarou que continuaria loitando contra o xiro á direita do PT até que dese a batalla por perdida e que, entón, dimitiría (Revista Vexa, 28 de xaneiro de 2003). Tras as suas elocuentes e atronadoras críticas, Dá Silva e Dirceu, o encarregado da disciplina no PT, trataron de a silenciar a fin de que a sua mensaxe non atinxise ás militantes de base e arrastrase a outros membros do partido. O presidente do PT, José Genoino, dirixiu un proceso de linchamento encamiñado a censurar a Helena e a sentar as bases da sua futura expulsión. Xunto con Dirceu, atopa intolerábel a sua crítica de esquerdas.
O auge do poder autoritario e centralizado do PT está estreitamente vinculado coa centralización do poder decisorio do goberno en matéria económica, asi como co xiro cara a ortodoxia neoliberal e coa política proimperialista do rexime.

Nembargantes, a oposición de Helena e as medidas represivas de Dá Silva aglutinaron certas forzas dentro do PT. O congresista Raúl Pont, da Tendéncia Socialista Democrática, defendeu o direito de Helena a criticar e abogó por unha “discusión fraternal sen presións nen sancións” (Correio fai PovoPorto Ledo, 6 de febreiro de 2003). Os principais partidários de aplicar duras represálias disciplinarias contra Helena son dous antigos socialdemócratas (da esquerda do PT) e actuais ministros do rexime, Tarso Genro e Olivio Dutra (Correio fai Povo, Porto Ledo, 6 de febreiro de 2003), mentres que vários membros das vertentes de esquerda do PT están a organizar unha rede no seu apoio dentro do partido. Segundo unha fonte, o consórcio Dirceu-Genoino elaborou unha lista de cinco parlamentários que haberian de ser isolados primeiro e expulsados despois.
nas actuais circunstancias, a esquerda do PT, a tendéncia “articulación de esquerda”, permanecerá leal ao partido: planteará resolucións críticas nos congresos, pero votará segundo as instruccións de Dá Silva no concerninte á lexislación neoliberal. Pola sua implicación no goberno, con diputados e funcionários estatais ou municipais, a esquerda está interesada en preservar o rexime direitista de Dá Silva e confia nun “xiro á esquerda” ou nunha ruptura entre Dá Silva e os seus principais colaboradores (vexa-se “Resolución da Conferéncia Nacional de Articulación de Esquerda”, documento poselectoral, 2002).

En realidade, as críticas da esquerda ao ALCA e ao neoliberalismo caen en ouvidos xordos, mentres que os seus vínculos co rexime e o mantemento da disciplina do partido impeden que a esquerda do PT desempeñe papel algun no acordar dunha oposición real ao rexime direitista de Dá Silva. polo contrário, a pequena capacidade de disensión da esquerda do PT e a sua maneira de actuar criará a ilusión de que a reforma é posíbel desde o interior do rexime, o cual bloqueará a emerxéncia dunha corrente de oposición externa ao PT e ao rexime de Dá Silva. A absoluta confusión política dos sectores da esquerda do PT e a capitulación de outros deixa poucas opcións para o descontento que emerge entre os traballadores do sector do metal, o MST e os sectores progresistas da igrexa.

Movimentos sociais e sindicatos

A CUT (confederación do traballo), de esquerda e vinculada ao PT e, en particular, a Dá Silva, aportó numerosos membros que foron escollidos congresistas e alguns son ministros do rexime. De momento poucos, se é que hai algun, se manifestaron contra o xiro á direita de Dá Silva. O próprio CUT, ainda que alega contar con quince millóns de afiliados, está burocratizado, ten moitos empregados e depende en grande medida da financiación estatal. O poder de convocatoria do CUT é moi limitado e non consegue reunir a mais de vários mis de persoas nas suas principais protestas. Desde o comezo do rexime de Dá Silva, o enderezo do CUT adoptou un duplo discurso. Pouco despois da eleizón de Dá Silva, o CUT foi convidado para negociar o “pacto social” do novo rexime para reducir pensións, pospor o aumento do salário mínimo e socavar basee-a financeira dos sindicatos. O enderezo do CUT declarou a sua independéncia en relación ao goberno, pero lembrou continuar participando no Consello Social e Económico, ainda que os banqueiros e empresarios excedesen aos sindicalistas nunha proporción de mais de tres por un. Con posterioridade, o CUT continuou criticando os bruscos recortes presupuestarios neoliberais e a reasignación de recursos en favor dos poseedores de bonos, tanto locais como estranxeiros, ainda que seguiu apoiando ao rexime de Dá Silva. Pior ainda, no concerninte ao suposto e direitista pacto social, a principal fonte de discrepancia en relación á equipa económica neoliberal moraba na maneira de o pór en marcha, aconsellando aos neoliberais procedimentos “gradualistas” na aplicación de medidas que afectaban á clase traballadora, en lugar de o pór en ejecución íntegra e imediatamente. O servilismo do CUT fronte ao rexime de Dá Silva é a continuación da política de negociación que viña aplicando cos anteriores reximes neoliberais, debida en parte á sua dependéncia en relación aos subsidios gubernamentais. Ademais, existen fortes lazos de dependéncia respecto ao PT a través dos antigos cargos do CUT que desempeñan agora labores dentro do rexime e as promesas de futuras inclusions, tanto en el como en posíbeis listas de candidatos para o Congreso nas seguintes eleizóns. Finalmente, está o asunto da burocratización do CUT, que foi xestionado de maneira vertical durante mais dunha década, deixando de lado ao militante, e que é hoxe totalmente incapaz de vertebrar a masa de parados e subempleados. Os resultados foron evidentes en calquera manifestación importante contra o ALCA, o FMI ou a oleada de privatizacións de Cardoso. O enderezo do CUT, tras haber desmovilizado ás suas bases durante mais dunha década, foi incapaz de congregar a mais duns poucos mis de persoas na rua e, mesmo en tais casos, a maioria deles pertencian ao PSTU, o PC de B e a esquerda do CUT. Os lideres do MST informaron-me de que os sectores progresistas da igrexa católica teñen maior capacidade de convocatoria que o CUT. O que confunde aos observadores exteriores achega do CUT é que os seus lideres aparezan pronunciando discursos ou asinando declaracións en favor de medidas radicais, dando a impresión de que segue sendo un sindicato popular e radical. A pesar duro da lexislación contra a clase obreira que promove o rexime de Dá Silva, escasean as manifestacións de oposición activa por parte dos lideres oficiais, ainda que, a princípios de marzo de 2003, moitos sindicalistas con conciencia de clase se mostrasen afectados e enoxados fronte ao que consideraban unha alianza de Dá Silva co empresariado. A maior parte das analistas económicas non conceden a Dá Silva mais que entre seis meses e un ano antes de que se produzan conflitos importantes en oposición ao seu político neoliberal, o cual anima a Palocci e ao resto da equipa de Dá Silva a acelerar a marcha e a que o Congreso aprobe a “amarga medicina” antes de que se desinflen as ilusións dos pobres, os sen terra e os sindicatos en relación ao “presidente popular”.

Os intelectuais de esquerda

Os intelectuais que apoian o rexime de Dá Silva se dividen entre os lulistas ortodoxos, como Frixin Betto e Emir Sader, e os neolulistas, atraídos polas políticas neoliberais e a posibilidade de lograr cargos como asesores do rexime ou facer-se con contratos estatais. A labor principal dos lulistas ortodoxos, polo menos nos primeiros seis meses do seu rexime, consiste en continuar recriando a imaxe “popular” do presidente Dá Silva, en desculpar as políticas reaccionárias e proimperialistas do seu rexime facendo apelación a “o difícil e complexo do mundo”, en suster “a imposibilidade de romper agora co FMI” (Sader) e en elaborar un novo achegamento “pragmático”, que busque equilibrar as aspiracións dos responsábeis da política económica de direitas de Dá Silva coas dos supostos “esquerdistas” que circulan polos intersticios do conxunto de condicionamentos ideolóxicos e presupuestarios do grupo de direitas dominante. Sader e Betto, que cantaron no coro do FSM que “outro mundo é posíbel”, engaden agora “ainda non, non con Lula; mais adiante é posíbel”. Os novos pragmáticos tamén emprestan o fundamento ideolóxico necesário para manter a disciplina, ao desacreditar e despachar a quen critican as políticas direitistas de Dá Silva desde posicións de esquerda.

Os neolulistas non son tan duros coas críticas de esquerda, posto que non senten nengunha necesidade de agachar o seu escoramento cara o direito. Por prática e convicción, postulan-se como “tecnócratas” e neoliberais “progresistas”, interesados nun modelo “heterodoxo” do libre praza que aúne prazas competitivos e gasto social, por mais que dediquen a maior parte dos seus esforzos ao primeiro e, xéneralmente, traten de pospor a satisfación das obrigas para co que tildan de “déveda social”.
Os intelectuais de esquerda están desparramados por todo o subespectro político. Moitos pertencen á esquerda do PT, outros están fora, tanto del como do rexime. Pero nengun deles ten en mente o constituir un novo movimento político e social que se opoña ás medidas selvaxes adoptadas por Dá Silva. Esperan poder exercer influéncia sobre o rexime a través dos ministros progresistas, a presión exterior ou como consecuencia dunha crise producida polas actuais políticas neoliberais, que obrigue a Dá Silva a “xirar á esquerda”. Se esquecen de que foi o próprio Dá Silva quen designou os ministros dos sectores económicos e financeiros chantes, de que confia nos principais conselleiros políticos do PT, que son os arquitectos das suas políticas, e de que el mesma apoia persoalmente este tipo de lexislación retrógrada. Tal como indicou Palocci, “Lula coñece e aceita todas e cada unha das miñas decisións”.
Son moi poucos os intelectuais que comezasen a cuestionar o rexime, a sua política e a sua base social, ainda que o seu futuro político estexa ainda sen determinar, particularmente o seu cauce futuro.

O MST

O movimento de traballadores rurais sen terra se enfrenta a un profundo dilema: tras construir durante anos un movimento sociopolítico independente de acción de masas que ubicó a mais de 350.000 famílias sen terra en propriedades improductivas a través da acción directa (ocupacións), aceitou imobilizar-se como medida electoral en favor de Dá Silva para, despois, esperar unha reforma agraria positiva. Os éxitos pasados do MST basearon-se na sua capacidade para dar prioridade ás accións de masas independentes, mentres que apoiaba, mesmo, a alguns candidatos electorais progresistas do PT. Confiando en que a eleizón de Dá Silva seria o ponto de partida para unha ampla reforma agraria, se atopa agora fronte a un rexime que se opuxo a cada un dos seus supostas “reformas equitativas”.

Desde anos antes das eleizóns presidenciais, habia debates e discusions no MST achega do futuro político do movimento. Habia quen sustiñan que o PT estaba convertendo-se nun partido socialdemócrata ou conservador, que moitos dos seus representantes estatais ou municipais eran hostis á reforma agraria e que, en alguns casos, reprimian as ocupacións de terras. polo tanto, concluiron que o MST deberia formar o seu próprio partido xunto con outros movimentos sociais e grupos de esquerda. Un segundo grupo, mesmo se concedia que o PT se escoraba cara o conservadurismo e repudiaba a labor dos gobernadores e alcaldes da direita do PT, preferia que o MST proferise os seus próprios candidatos a través do PT ou, polo menos, traballase desde o seu interior para promover un enderezo mais progresista. A terceira forza, a mais influente, polo menos na esfera do enderezo nacional, trataba de mediar. Se acordou traballar á marxe do PT, aliándose con sectores progresistas da igrexa, grupos de direitos humanos e intelectuais de esquerda para elaborar un programa alternativo e criar unha organización. Asi naceu Consulta Popular (CP) con grande ruído de timbais, ainda que despois decaise porque esta medida de “esquerdas” conviveu coa vella táctica de tratar de exercer influéncia sobre o PT desde dentro. En efeito, o CP non era nen un novo movimento nen un novo partido político e se ficou a meio camiño entre a acción directa e a política electoral, sen que pudese concitar o apoio dos meios sindicais nen botar raices no meio urbano.
Para a campaña electoral de Dá Silva no ano 2002 exixiu -se-lle ao MST unha concesión sen precedintes: a suspensión da acción directa de masas –ocupacións de tierra– ao afirmarse que ésta “obraria en benefício da direita”, “aterreceria” aos votantes de clase meia e acabaria coas aspiracións electorais de Dá Silva. Por desgraza, e por primeira vez, o MST caiu na trampa. Interrompeu a acción directa e somou-se á campaña electoral, a pesar das alianzas reaccionárias de Dá Silva e da clara hexemonia que detentaban nas suas filas as forzas proimperialistas. O MST pasou da análise de clase a loubánas proclamas “populistas”; ao fin e ao cabo, dez millóns de pobres acabarian votando por Lula e as suas expectativas dunha ruptura co neoliberalismo obrigarian-o a responder positivamente.

Como collia esperar, unha vez no poder Dá Silva fixo caso omiso das “expectativas populares”; mais ben pediu “perdón” por enarbolar o estandarte neoliberal a pesar da oposición popular. Por desgraza, a maioria dos lideres de MST continuaron alimentando a fé, ainda que non tanto en Dá Silva como no impotente ministro para a Reforma Agraria e outros cargos de esquerda de dito ministério. Miguel Rossetto, o ministro para a Reforma Agraria e membro da esquerdista Tendéncia Socialista Democrática do PT, alegó que faria todo o posíbel por cumplir as promesas de reforma agraria dentro permitido polas limitacións presupuestarias que lle habia asignado o goberno, o cual foi unha astuta manobra demagógica.
Mentres tanto, medraban as tensións dentro do MST: os militantes de base e os mais de 60.000 ocupantes ilegais de terra que permanecian acampados en tendas de plástico, sofrendo frixo, calor, escasez de alimento e mosquitos, comenzaban a agitarse. Houbo unhas poucas ocupacións de terras. Os movimentos como o MST ou actuan ou se desintegran. O rexime de Dá Silva non dispuxo nengunha medida de emerxéncia. A reforma agraria foi posposta, xunto co programa de “fame cero” e outras promesas electorais. A estratéxia de certos lideres do MST de traballar desde o interior do PT comezaba a perder forza. Alguns dirixintes rexionais e nacionais expresaron a sua insatisfacción pola falta de resposta do goberno (Folha de Sao Paulo, 9 de febreiro de 2003). João Paulo Rodriguez, o coordinador nacional do MST, exixiu do goberno un calendário para a reforma agraria e expresou a sua preocupación ante a inacción, corenta dias despois da asunción do poder por parte de Dá Silva. Rodriguez advertiu ao rexime que non poderian continuar esperando, dado que habia 60.000 famílias que necesitaban ser reubicadas. Tal e como dixo, “Non podemos esperar. Pensamos como un movimento social, non como un goberno”. O goberno incorporou a vários progresistas próximos ao MST e outros grupos ao Instituto para a Reforma Agraria (INCRA), pero lles há asignado poucos recursos. Ademais, Dá Silva há asumido unha posición ríxida e hostil cara as tácticas tradicionais de ocupación de terras do MST e prometeu usar toda a forza da lei [sic] para reprimir o movimento. Alega que calquera iniciativa de reforma agraria terá que axustar-se aos programas estabelecidos polo goberno, para os que o orzamento poselectoral asigna cantidades insignificantes.

Tarde ou cedo, o MST terá que recoñecer que os campesiños sen terra non teñen collida no rexime de Dá Silva e que o movimento terá que romper con el e voltar as suas accións directas habituais ou sofrer a fractura, o declive e a absorción.

Conclusión

O rexime de Dá Silva plantea dous perigos. Primeiro, representa unha ameaza para os níveis de vida e as condicións laborais e sociais da maioria dos salariados e pensionistos de Brasil. A ameaza é mais aguda porque procede de partidos políticos –o dunha coalición de partidos e organizacións sociales– que eran os principais defensores das clases obreiras e campesiñas e que agora se han aliado cos seus inimigos, deixando asi ás masas temporalmente indefensas. Ademais do dor físico e do sofremento social que o rexime de Dá Silva está a causar, o xiro á direita producirá un imenso dano psicolóxico nas masas e estenderá o desencanto xeral, non só con ao rexime do PT e as suas caras mais visíbeis, se non tamén co espectro inteiro de partidos, sindicatos e movimentos sociais que axudaron a Dá Silva a converter-se no “presidente popular”. É igualmente relevante a maneira en que os ideólogos do PT, como Sader e Frixin Betto, que xustificaron a política de Dá Silva ao alegar o seu carácter “realista” ou “pragmático”, contribuiron a afianzar a idea de que realmente non fica outra alternativa que adoptar políticas neoliberais, en especial entre os intelectuais de esquerda pior informados,. Ao asignar á política direitista de Dá Silva o marchamo de esquerdista, os ideólogos lulistas ameazan con redefinir o conceito mesmo de esquerda segundo o modelo neoliberal do Partido Socialista Obreiro Español e do “New Labour” británico, valeirando asi a política esquerdista brasileira do seu conteúdo socialista e da sua preocupación polo bienestar básico.

En segundo lugar, a esquerda internacional, que tanto louvou a Lula, está a conducir o movimento popular cara un enorme desastre político. O loamento, tan efusivo como infundado, da vitória electoral de Dá Silva, ao definí-la como o troco revolucionário mais grande desde a revolución cubana, a eleizón de Salvador Allende ou a revolución sandinista, está allanando o camiño dun desencanto masivo tan pronto como as clases populares comecen a tomar conciencia reaccionário das políticas que aplica. Existen dous resultados probabeis. Por un lado, outros movimentos de esquerda repensarán a estratéxia electoral inteira, particularmente a relazón entre o movimento e o partido. Desde unha perspectiva histórica prática, é evidente a maneira en que o cedo divorcio entre o PT e as suas bases populares e o abandono das suas loitas sociais estrumou o terreno para as suas colaboracións interclasistas e, ao final, para o seu político de rexime proimperialista.
, a dinámica da loita de clases e a aparición dos movimentos populares de acción directa, como o MST, foron instrumentais para desafiar a ortodoxia neoliberal, sobre todo nun contexto de estados neoliberais en profunda crise. O estancamento económico, a medra dos desigualdades, o aumento da déveda externa, xunto con unha crítica de esquerda, criou basee-a para o declive da direita neoliberal tradicional, ainda que non abondou para que cobrasen forza alternativas radicais ou, mesmo, reformistas. En lugar diso, xurdiu un novo neoliberalismo ortodoxo, híbrido e virulento, con raices na clase obreira, na clase meia e nos traballadores sen terra, dirixido por antigos esquerdistas de orixe humilde, pero subordinada ao capital internacional.
, a condición plebeu dos lideres do PT, a manipulación do imaxinário popular e a natureza persoalista e autoritaria do enderezo do partido, fixeron posíbel a ruptura radical do PT coas suas raices esquerdistas. As orixes populares dos seus dirixintes esgrimiron-se para neutralizar a oposición interna e obrigar a seguir un rumo cara a direita. Ao fin e ao cabo, ,quen estaba disposto a enfrentarse ao “presidente popular” cando Dá Silva abrazou a Bush, o grande adalid da guerra nos nosos dias e se refereu a el como “aliado de Brasil”? ,Cuál dos ideólogos pragmáticos do “presidente popular” mostrou o seu desacuerdo?

Dá Silva ten un programa neoliberal claro e coerente, baseado nunha alianza co FMI, Washington, os inversores estranxeiros e os acreedores. Xunto cos seus conselleiros puxo en marcha unha estratéxia eficaz para limitar a oposición interna do partido por meio do pau (ameazas de censura e expulsión aos críticos mais persistintes) e da cenoura (ofertas de ministérios e secretarías). Grazas ao patrocinio do estado e a disciplina do partido, fixo dos alcaldes e congresistas do PT meras correas de transmisión para os seus duros programas de esgreviidade. Hai excepcións, por suposto; un puñado do cargos electos do PT ainda se decanta polo tradicional programa social, democrático e reformista, pero foron marxinados, abandonados en parte polas suas antigas camaradas, movidos polo seu voraz apetiño polos despojos e os pequenos feudos do poder estatal. O rexime ten o poder e o tesón necesários para impor duras políticas neoliberais ao país, ás clases mais baixas, e para manter disciplina dentro do partido.
O controlo abrumador do enderezo do PT sobre o partido p