Transformacións neoliberais e luita de clases

James Petras
Rebelión

Traducido do inglés para Rebelión por S. Seguí

Introdución
O marxismo ten por obxeto a análise concreta das estruturas específicas do capitalismo na súa evolución, como resultado da luita de clases e a dinámica que imprime a maximización do beneficio. A premisa principal para comprender a conversión do “capitalismo do benestar” no neoliberalismo é o éxito da clase capitalista nas luitas sociais, que produciu uns cambios estruturais favorábeis, que a súa vez crearon unhas “condicións obxetivas” asimesmo favorábeis para alcanzar resultados propicios á clase capitalista. A reacción dialéctica entre a luita de clases e as transformacións estruturais é decisiva na reacción entre o capital e o traballo.
Se ben é certo que a luita de clases é a “forza motriz da historia”, as reaccións de clase estabelecen as condicións obxetivas específicas en cuxo marco se produce dita luita. Os cambios na reacción entre capital e traballo toman forma mediante a luita de clases, á vez que a determinan, e o resultado probábel: maior poder e máis altos beneficios para a clase capitalista ou maior poder e máis altas ventaxas sociais para a clase traballadora.
Para comprender os actuais obstáculos estruturais ao avance da clase traballadora, e en particular a debilidade desta ante a ofensiva capitalista, é importante votar un vistazo, sequera somero, ao proceso de luita de clases que conduciu á actual situación.
Patrón histórico da luita de clases: Italia
Para analisar e explicar os avances e retrocesos na luita de clases en Italia, é importante estabelecer unha clasificación periódica da coxuntura. A intensidade da luita de clases non se pode ubicar con precisión en tempo e lugar, debido ás diferenzas rexionais, xeográficas e socioeconómicas do país no seu conxunto. Os avances nunha rexión ou sector non teñen necesariamente continuidade neutros, e grandes folgas se producen en pleno período xeral de decadencia. O desenvolvemento desigual da luita de clases por sectores e rexións é resultado, en parte, do desenvolvemento desigual da economía e das experiencias culturais e históricas asumidas por diversos sectores da clase traballadora ou dos capitalistas.
A pesares destes problemas metodolóxicos, é posíbel determinar catro periodos clave na intensidade da luita de clases:
1. 1944-49 - Intensidade da luita de clases e avances dos traballadores, neste primeiro periodo posterior á derrota do feixismo. A cuestión do poder do estado, con sectores armados da clase traballadora que ocupan empresas e burgueses que retroceden, dependentes da axuda militar anglo-estadounidense, vaticana, de simpatizantes apenas ex feixistas e da Mafia. Os líderes reformistas do PCI e do PSI encauzan a luita hacia as reformas sociais, a mellora da lexislación laboral e as canles institucionais.
2. 1950-64 – Diminución relativa da luita de clases cos inicios da Guerra Fría; o capital consolida o seu poder estatal aínda que se ve obrigado a aceptar os avances sociais do periodo anterior e a existencia dun poderoso movimento sindical. Aínda que a ameaza ao poder do estado diminue, a clase obreira organizada segue crecendo e se rexistran avances en materia de lexislación salarial e seguridade social. A clase obreira non sofre ningunha derrota decisiva, e se mobiliza por medio de folgas xerais contra a estratexia do retroceso (roll back).
3. 1965-75 – Poderoso rexurdimento da luita de clases. A clase obreira pasa á ofensiva, e conta cun apoio masivo de estudantes, intelectuais e funcionarios sindicados, pensionistas e xóvenes subempregados. A forza da esquerda extraparlamentaria crece e plantexa un desafío aos partidos e sindicatos reformistas. Os delegados e as asambleas de fábrica son unha alternativa á clase capitalista na súa hexemonía no lugar de traballo e os barrios proletarios. A represión estatal e as accións da extrema dereita provocan o xurdimento dunha insurxencia urbana armada. As luitas traen consigo maiores dereitos dos traballadores nas empresas, incrementos relativos de salarios, pensións, vacacións e seguridade social. No entanto, os líderes reformistas reteñen o control dos sindicatos e axudan á clase capitalista a consolidar de novo o estado e a propiedade capitalista.
4. 1976-2006 – Declive da luita extraparlamentaria, como resultado da represión estatal apoiada polos partidos reformistas. Reagrupamento capitalista e comezo dunha nova ofensiva contra a clase obreira organizada das fábricas. Os partidos e sindicatos reformistas quedan, en xeral, “institucionalizados”, cunha “minoría cautiva” incapaz de facer fronte á ofensiva emerxente; as luitas teñen xa carácter defensivo e os avances sociais do pasado se degradan. De particular importancia é a reestruturación dos principais sectores económicos. O capital pasa-se ao sector financeiro, deslocaliza-se a países de ultramar e se pasa ao comercio e os servizos. O modelo neoliberal reempraza ao “capitalismo do benestar” e o pacto entre o capital e o traballo se sustitue por un pacto eleitoral dominado pola burguesía, dotada dun programa neoliberal.
5. 2006 – Rexurdimento da luita de clases en Europa, liderada por unha alianza de estudantes-traballadores-desempregados en luita contra a precariedade nos contratos de traballo. O exemplo francés é un modelo para a esquerda extraparlamentaria en Italia, Brasil e outros lugares.
Observacións xerais
Aínda que a “teoría do valor” manten a súa vixencia en todas as fases do capitalismo, non pode explicar as variacións na luita de clases ou o alza e o declive das luitas da clase traballadora (é dicer, o resultado da luita de clases en fases temporais e lugares concretos). As condicións de explotación do traballo varían cos vaivens da luita de clases. Se ben a “teoría do valor” é fundamental para a comprensión da natureza da explotación baixo o capitalismo, non explica a variación dos graos de explotación no contexto sociopolítico concreto no que ten lugar a explotación.
Na historia da luita de clases destacan algunhas características:
1. Non existe unha progresión lineal nin “avances acumulativos”. Os periodos de avance van seguidos de retrocesos. No entanto, até o periodo 1976-2006, o retroceso non tivo como resultado a perda dos avances anteriores, polo que as siguintes fases da luita de clases aproveitaron e ampliaron ditos avances. O proceso desigual da clase obreira significa que os momentos de crise sociopolitica son decisivos para determinar se a clase obreira simplesmente se asegura reformas sociais temporais (suxeitas a un cambio de rumbo tras a crise) ou se se prepara para desafiar ao poder estabelecido. Nos momentos de avance debería desenvolver unha estratexia de poder ou facer fronte ao subseguinte periodo de retroceso. Non hai “mobilizacións permanentes” ou alo menos unha continuación nos altos niveis de conflito de clases.
2. Non hai correlación entre o auxe da luita de clases e o ciclo económico. De feito, a luita de clases agudiza-se tanto durante o colapso capitalista (1944-46) como en periodos de rápida expansión (1965-75). O impacto político do ciclo económico –expansión ou contracción– depende do nivel de organización de clase e a súa inserción na clase obreira e entre os labregos e os empregados do sector público. A organización sociopolitica crea o “filtro” a través do cal a clase obreira interpreta o ciclo económico e reacciona ante él.
3. Non hai correlación entre unha “crise de réxime” e a luita de clases, porque é sempre o aparato permanente do estado (Banco central, altos funcionarios, altos cargos xudiciais e militares) o que decida política do governo. Existe unha forte correlación entre unha crise estatal e a luita de clases. A caída do estado (feixista) en Italia, 1944-46, abriu unha oportunidade histórica para o avance da luita de clases hacia o poder estatal.
4. A luita e os movimentos de clases se desenvolven desigualmente debido a factores políticos, sociais e históricos. Só un movimento político nacional pode integrar e sincronizar aos sectores máis avanzados dos movimentos de clase e aos menos avanzados.
5. Unha erupción de alta intensidade de luita de clases é o resultado da acumulación de forzas, a creación de cadros políticos e líderes sociopolíticos estreitamente vinculados ás masas, en sectores fundamentais da produción, a distribución e a vivenda. Os periodos de luita intensa (1944-46) e (1965-75) foron precedidos dun decenio de cuidadosa construción, organización, recrutamento de cadros e inserción “nas luitas diarias polas reformas”, de marcada conciencia revolucionaria.
6. O periodo 1976-2006 tivo a característica xeral dunha desacumulación, ou fragmentación, unha dispersión e unha perda de cadros históricos. En paralelo a este proceso xeral, emerxeron novos movimentos con conciencia de clase, como por exemplo Rete Communisti (Comités de base), que están ‘acumulando’ forzas nas difíciles circunstancias de desintegración dos “vellos centros” (PCI, RC e CGIL) da mobilización de clase. O periodo 1976-2006 constitue un proceso dual de derrotas e retiradas acumuladas, así como de rexurdir de novos movimentos de clase en luita pola hexemonía sociopolítica.
A luita pola hexemonía no seo da clase obreira
Moitos críticos culturais da esquerda fan fincapé no papel dos meios de comunicación de masas na debilitación das organizacións de clase e o fomento da despolitización das masas. Se ben a constante presión dos meios de comunicación ten sen dubida impacto por sí mesma, explica-nos pouca cousa, ou nada, do incremento ou a diminución da luita de clases. Por exemplo, a maioria dos meios de comunicación de masas estiveron sempre en oposición ás organizacións e a luita de clases. No entanto, nos periodos de 1944-1950 e 1965-75 deron-se masivos enfrentamentos de clase e movimentos de crecente importancia, a pesares dos meios de comunicación. A pregunta sería máis ben ¿por qué os meios teñen hoxe máis repercusión que no pasado? A razón reside na diferenza da estrutura de clases e o nivel de organización destas, a perda de perspectiva de clases nos “meios alternativos” vinculados ás masas. E por riba de todo, a perda de líderes de opinión con conciencia de clase ubicados en fábricas, oficinas e barrios, capaces de interpretar as noticias, os acontecementos e as políticas, e proporcionar unha orientación ás masas. Os “líderes de opinión” poden ser “militantes” ou “cadros” ou “activistas” que vinculen as masas ás organizacións de clase e aos líderes nacionais e rexionais. Sen estes “líderes de opinión”estratéxicamente situados nos lugares de traballo e de vivenda dos traballadores, os meios de comunicación de masas campan as súas anchas sen oposición.
A hexemonía implica a “batalla de ideas”: as ideas e a experiencia determinan a acción social e política. Contrarrestar a hexemonía da clase dominante implica varios niveis de luita interrelacionados: a luita diaria no mercado (prezos), o lugar de traballo (salarios, seguridade), o lugar de vida (vivenda), as institucións educativas (públicas ou privadas), a sanidade (pública ou privada), as pensións (idade de xubilación) e “a rúa” (desemprego ou emprego temporal). O problema político consiste en transformar o descontento individual ou privado nunha acción colectiva, pública, informada por unha análise de clase.
O segundo nivel é a luita pola claridade programática e teórica. A luita por unha perspectiva de clase no ámbito da “cultura” inclue a batalla pola hexemonía intelectual entre a pequena burguesía (periodistas, académicos,estudantes e profesionais). A cuestión, neste caso, consiste en demostrar a superioridade conceptual do marxismo como perspectiva de clase na explicación e a comprensión da realidade obxetiva, e como base para a acción concreta.
A efectividade da teoría de clase, vinculada á práctica, reside en facelo comprensíbel tanto dende un ponto de vista conceptual como lingüístico aos activistas, militantes e cadros que constituen os enlaces estratéxicos entre as masas e os líderes. A teoría debe ser concreta e proactiva para que sexa útil; unha teoría abstracta cunha linguaxe exótica e incomprensíbel, é peor que inútil: desorienta aos militantes e disocia aos líderes dos cadros, e a estes das masas.
A luita ideolóxica a ambos niveis é esencial para a construción de movimentos anti hexemónicos e a creación dunha conciencia de clase obreira. O núcleo das guerras culturais é a profundización da perspectiva de clase contra o individualismo; a pseudo-rebelde “cultura xuvenil”, totalmente antoindulxente;unha produción de determinados sectores dos meios de comunicación comerciais. Para contrarrestar as forzas hexemónicas dende arriba (mediante os meios de comunicación) a tarefa necesaria é a creación dun poder de clase dende abaixo.
O xurdimento dun novo autoritarismo
Acompañando á decadencia da esquerda, e de feito acelerando o proceso, hai a creación gradual dun novo estado autoritario baixo a superficie dunha fachada parlamentaria eleitoral. Comezando polas leis “anti terrorismo” e o “Estado forte” de mediados dos setenta, o poder das “institucións permanentes” incrementou-se en gran medida e a este fenómeno se lle prestou unha escasa atención intelectual. ¿Cales son as características do novo estado autoritario? A centralización do poder executivo, a dependencia crecente da lexislación por decreto e as decisións básicas de funcionarios non elexidos na rama executiva son signos da emerxencia do Novo Estado Autoritario.
Mentres os governos de “centro-esquerda” ou de “dereitas” chegan ao poder e saen del, as institucións permanentes non elexidas do estado ocupan-se do deseño e da aplicación da política macroeconómica. Mentres os partidos políticos compiten polo Parlamento, as institucións verticais --é dicer, o estado, Bruselas, as institucións financeiras internacionais, etc.--estabelecen os parámetros reais da política socioeconómica neoliberal. A contradición entre os partidos electorais que profesan o “benestar social” e o estado centralizado que dita as políticas capitalistas liberais se expresa pola total falla de correspondencia entre as promesas das campañas eleitorais e o exercicio do poder político. Os cargos elexidos governan subordinando os organismos elexidos (parlamentos) ao executivo e aos altos cargos do “Estado permanente.” En resume, mentres o Novo Estado Autoritario governa, os cargos elegidos lexitiman os centros governantes do poder autoritario.
A transformación da estrutura de clase: fundamentos do Novo Estado Autoritario
A estrutura de clase transformou-se polas vitorias da clase capitalista e os retrocesos dos partidos de esquerda e sindicatos tradicionais. As derrotas son o resultado do fracaso dos sindicatos e partidos sociais na comprensión de que o “pacto social”, o “estado do benestar” e os cambios “graduais” ou evolutivos eran resultado dunha coxuntura histórica específica que produciu, entre 1944 e 1974, un equilibrio de forzas entre as clases. Durante este periodo, os sindicatos e a esquerda se “incrustaron” nas institucións capitalistas e pasaron a depender das negociacións colectivas, os compromisos ministeriais e as presións periódicas das luitas de masas. A finais dos setenta, a estratexia institucional perdeu a súa vixencia, a medida que a clase capitalista recuperaba a súa iniciativa e avanzaba agresivamente na transformación ao seu favor das institucións económicas e as reaccións sociais de produción.
Pecharon-se grandes instalacións industriais que concentraban a traballadores militantes, e a súa produción se descentralizou, dispersando así á clase obreira. Os contratos laborais temporais respaldados pola lexislación debilitaron o emprego estábel e incrementaron o número de traballadores en precario e vulnerábeis. Os capitalistas incrementaron en gran medida a súa capacidade de contratar e despedir traballadores por un baixo custe. As fábricas deslocalizaron-se a rexións non sindicalizadas ou fora do país. Éstas e moitas outras medidas tiveron un efecto dialéctico acumulativo. Unha forza de traballo fragmentada debilitou a luita colectiva e facilitou o continuo avance das contrarreformas capitalistas promovidas polo estado autoritario. A ocasional “folga xeral” ou protesta só serviron para frear temporalmente o proceso en determinados aspectos, como por exemplo, no retraso da idade de xubilación. O estado autoritario liberal actuou con decisión á hora de privatizar a economía, os servizos sociais e as institucións culturais.estes ataques frontais tiveron por obxeto dar marcha atrás a máis de 60 anos de reformas acumuladas conseguidas por medio da luita de clases. Toda a teoría e a práctica do pacto social promovida polos sindicatos e a esquerda tradicional demostrou-se inútil ante a ofensiva capitalista a gran escala e longo prazo contra as regras do xogo e a mesma existencia de sindicatos e institucións de esquerda.
Contraste: O liberalismo do século XIX e o neoliberalismo do XXI
A fin de comprender os cambios nas reaccións de clase resultantes da ofensiva neoliberal, é útil comparala co impacto do liberalismo do século XIX. esta comparación, aínda tratando-se de contextos sociohistóricos totalmente diferentes, proporciona non obstante algunhas ideas sobre as potencialidades dos novos protagonistas da luita de clases.
O liberalismo do século XIX ía dirixido contra unhas reaccións de tipo feudal-patrimonial-clerical e contra os obstáculos ao comercio, ao préstamo e ás formas mercantís da explotación do traballo. En Italia, un país de industrialización tardía, o liberalismo favorecía, dentro da clase capitalista, aos comerciantes (compradores), aos exportadores e aos produtores de bens de luxo, en contraposición aos fabricantes de bens de consumo popular vendidos nos mercados locais. Ante os obstáculos dos mercados locais debido aos baixos niveis de consumo popular, os liberais fixeron súas as políticas imperialistas-coloniais do estado italiano. Asimesmo importante para a apertura de mercados, os políticos liberais consideraron as colonias de ultramar como un medio para quitar presión ao descontento dos agricultores e os asalariados agrarios desprazados pola extensión das reaccións de mercado.
A diferenza do liberalismo do século XIX, o neoliberalismo dos séculos XX e XXI ten lugar no contexto dun estado do benestar altamente industrializado. O neoliberalismo despraza aos traballadores industriais e aos funcionarios, non aos labregos e aos asalariados do campo. A política neoliberal ataca aos sindicatos e aos obstáculos que erixe a clase obreira á explotación do mercado, non aos latifundios da Igrexa. Os liberais enfrontaron-se a unha clase latifundista decadente; os neoliberais enfrontan-se a un estado do benestar en crise. O liberalismo do século XIX, especialmente na súa variante demócratico-republicana, foi capaz, nalgúns caso de aliar-se á clase obreira contra o ‘ancien régime’. O actual bloque de poder neoliberal confía no apoio das clases comerciantes privadas, os intereses post industriais financeiros e inmobiliarios, o estado autoritario, os meios de comunicación e as formacións “pre capitalistas” (o Vaticano, a Mafia, os neolatifundistas). O neoliberalismo é un modelo híbrido que combina os rasgos retrógrados de pasadas formacións sociais e os enclaves dinámicos das élites financeiras e os sectores de servizos, protexidos polo paraugas do Novo Estado Autoritario (mussolinismo sen Mussolini). Os esforzos da socialdemocracia van dirixidos, nas súas vellas e novas formas, a incitar á “burguesía liberal” a romper coas formacións “pre capitalistas” e o estado autoritario, e a crear unha alianza de “centro-esquerda” a fin de “modernizar” o estado neoliberal. A proposta concreta que se lle fai ao proxecto neoliberal é a mesma tanto se ven do centro-esquerda como da dereita. O razoamento do bloque de poder neoliberal é impecábel, por canto non teme a ameaza á propiedade por parte da esquerda revolucionaria; non ve porqué debería facer concesións sociais aos reformistas e os sindicatos institucionalizados.
Tendo en conta o complexo réxime legal, administrativo e normativo creado polo anterior estado do benestar e os obstáculos institucionais impostos polos sindicatos e os partidos de centro-esquerda, os liberais favorecen un executivo autoritario respaldado por Bruselas á hora de impor as “reformas” neoliberais e eliminar os restos do estado do benestar.
O neoliberalismo esixe un estado forte contra as demandas das organizacións de clase na sociedade civil e un estado limitado na regulación da concentración do poder económico. O estado neoliberal non amplía o mercado nacional, senón que reorienta a produción hacia a Unión Europea e o mercado internacional. Aos traballadores non se lles ve como consumidores potenciais senón como custes no mercado de exportación. O neoliberalismo non despraza aos labregos para extender as inversións de capital, despraza aos empregados públicos por mediación das privatizacións que convirten os monopolios públicos en monopolios privados. Non convirte aos artesáns en obreiros fabriles, en cambio, convirte a estes en traballadores de servizos con contratos precarios e baixa remuneración. Non promove profesionais libres, convirte aos traballadores de oficina en operadores de máquinas segundo esquemas fabriles. Non crea un exército de reserva de desempregados, produce un exército permanente de desempregados.
Co auxe do capitalismo liberal a principal contradición estabelecia-se entre o industrial burgués e os traballadores da súa fábrica. Baixo o neoliberalismo, hai moitas contradicións entre un capitalismo “monopolista” concentrado e diferentes sectores dunha clase obreira reconstituida. Os empregados públicos que utilizan equipos de oficina (ordenadores) comparten as mesmas inseguridades que os traballadores desempregados. Os traballadores desempregados comparten a mesma “exclusión” que os traballadores inmigrantes. Baixo o liberalismo, a muller estaba confinada á explotación do fogar familiar. Hoxe, hacha-se explotada dobremente: como traballadora suxeita a un salario reducido e como ama de casa con responsabilidades familiares.
Na actualidade, hai unha maior dispersión da clase obreira, con moitos máis sectores incorporados a esta. As condicións subxetivas (conciencia de clase) da luita de clases debilitaron-se, pero as condicións obxetivas cuantitativas e cualitativas reforzaron-se.
As transformacións ou os intentos das élites neoliberais de levar a cabo “contrarreformas” opoñen-se violentamente aos beneficios sociais acumulativos da clase obreira e crean condicións obxetivas para unha nova xeira de luita de clases. O reto consiste en unificar as luitas sectoriais dos traballadores desempregados, as mulleres traballadoras de salarios reducidos, os traballadores precarizados, os xubilados, os inmigrantes, os traballadores tradicionais de fábrica e os operarios da nova maquinaria de traballo do sector público, e conseguir un novo poder obreiro que se enfronte ao Novo Estado Autoritario e aos seus dirixentes nacionais e internacionais.